Göz Tembelliği (Ambliyopi) Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi

Ambliyopi, halk arasında “göz tembelliği” olarak bilinen, çocukluk dönemindeki görsel gelişimin normal şekilde gerçekleşmemesi sonucunda bir veya daha nadiren her iki gözde görme keskinliğinin yeterince gelişmemesi durumudur.

Görme sistemi yaşamın ilk yıllarında gelişirken beynin her iki gözden net ve uyumlu görüntüler alması gerekir. Bir gözden gelen görüntünün sürekli bulanık, daha zayıf veya diğer gözle uyumsuz olması durumunda beyin o gözden gelen görsel bilgiyi yeterince kullanmayı öğrenemeyebilir.

Ambliyopi çoğunlukla tek gözde görülür ancak iki gözde birden de gelişebilir. Göz dışarıdan tamamen normal görünebildiği için çocuk veya ailesi sorunu fark etmeyebilir.

Erken tanı ve uygun tedavi görme gelişiminin düzelme ihtimalini artırır. Bununla birlikte her çocukta görmenin tamamen normal düzeye ulaşacağı garanti edilemez; tedavinin başarısı ambliyopinin nedenine, şiddetine, tedaviye başlama yaşına ve tedavi uyumuna göre değişir.

Göz Tembelliği (Ambliyopi) Nedir?

Ambliyopi, yalnızca gözün optik yapısıyla ilgili bir sorun değildir. Çocukluk döneminde göz ile beynin görme merkezleri arasındaki sinirsel bağlantıların uygun görsel uyaranlarla gelişememesi sonucunda ortaya çıkar.

Çocuğun bir gözünden sürekli daha net, diğerinden daha bulanık görüntü gelmesi durumunda beyin zaman içerisinde daha net görüntü veren gözü tercih edebilir. Daha zayıf gözden gelen görsel bilginin baskılanması sonucunda o gözün görme kapasitesi yeterince gelişmez.

Göz Tembelliği Neden Olur?

Göz tembelliği, görme gelişimi döneminde bir veya iki gözden beyne yeterince net ya da uyumlu görsel bilgi ulaşmaması sonucunda gelişir.

Başlıca nedenler:

• Kırma kusurları: Miyopi, hipermetrop veya astigmatın yüksek olması ya da iki gözün numaraları arasında belirgin fark bulunması.
• Şaşılık: Gözlerin aynı hedefe birlikte bakamaması nedeniyle beynin kayan gözden gelen görüntüyü baskılaması.
• Görsel uyaran yoksunluğu: Doğuştan veya erken çocukluk dönemindeki katarakt, göz kapağı düşüklüğü veya kornea bulanıklığı gibi ışığın göze ulaşmasını engelleyen durumlar.
• Birden fazla nedenin birlikte bulunması: Örneğin şaşılıkla birlikte iki göz arasında belirgin numara farkı olması.

Göz Tembelliği Türleri Nelerdir?

Refraktif Ambliyopi

Çocuğun kırma kusurunun erken dönemde düzeltilmemesi nedeniyle görmenin yeterince gelişememesidir. Özellikle iki gözün numarası arasında belirgin fark bulunmasına anizometropi adı verilir ve bu durum tek gözde ambliyopi gelişmesine neden olabilir.

Her iki gözde yüksek kırma kusuru bulunması durumunda iki taraflı ambliyopi de gelişebilir.

Şaşılığa Bağlı Ambliyopi

Bir göz sürekli veya sık şekilde kaydığında beyin çift görmeyi önlemek için kayan gözden gelen görüntüyü baskılayabilir. Bu durum devam ederse kayan gözün görme gelişimi geri kalabilir.

Deprivasyon Ambliyopisi

Gözün görsel uyaran almasını fiziksel olarak engelleyen bir durum nedeniyle oluşur. Doğuştan katarakt, ciddi göz kapağı düşüklüğü veya kornea bulanıklığı buna örnektir.

Bu tip ambliyopi daha nadirdir ancak görme gelişimini hızlı ve ciddi şekilde etkileyebildiği için nedenin erken tedavisi özellikle önemlidir.

Göz Tembelliği Nasıl Anlaşılır? Belirtileri Nelerdir?

Ambliyopinin en önemli özelliklerinden biri hiç belirti vermeyebilmesidir. Çocuk bir gözüyle iyi gördüğünde diğer gözündeki görme azlığını fark etmeyebilir veya bunu ifade edemeyebilir.

Fark edilebilecek bazı bulgular şunlardır:

• Bir gözün içe, dışa, yukarı veya aşağı kayması
• Bir gözü kapatma veya gözlerini kısarak bakma
• Başını sürekli belirli bir yöne çevirerek bakma
• Bir göz kapatıldığında belirgin huzursuzluk veya görme güçlüğü
• Derinlik algısında veya el-göz koordinasyonunda güçlük
• Görme taramasından geçememe

Ancak bu bulgular ambliyopiye özgü değildir. Kesin tanı göz muayenesiyle konur.

Göz Tembelliği Tanısı Nasıl Konur?

Ambliyopi tanısı yalnızca gözün dış görünüşüne bakılarak konulamaz. Çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine uygun kapsamlı göz değerlendirmesi gerekir.

Muayenede:

• Her iki gözün görme keskinliği ayrı ayrı değerlendirilir.
• Gözlerin hizalanması ve hareketleri incelenir.
• Şaşılık açısından kapama testleri yapılabilir.
• Göz bebeği genişletici ve odaklanmayı geçici olarak azaltan damlalarla kırma kusuru ölçülebilir.
• Retina, optik sinir, kornea, lens ve diğer göz yapıları değerlendirilir.

Ambliyopi tanısı koymadan önce görme azlığını açıklayabilecek retina, optik sinir, kornea veya diğer yapısal göz hastalıklarının bulunmadığından emin olunması önemlidir.

Çocuklarda Görme Taraması Ne Zaman Yapılmalı?

Görme değerlendirmesi çocuğun yaşına göre farklı yöntemlerle yapılır.

• Yenidoğan döneminde: Kırmızı refle, göz yapıları ve doğumsal katarakt gibi önemli göz sorunları değerlendirilir.
• Bebeklik döneminde: Gözlerin objeleri takip etmesi, hizalanması ve göz hareketleri değerlendirilir.
• Küçük çocuklarda: Gerektiğinde otomatik refraksiyon veya fotoscreening gibi cihaz temelli tarama yöntemlerinden yararlanılabilir.
• 3–5 yaş döneminde: Yaşa uygun görme keskinliği testleriyle ambliyopi ve ambliyopi risk faktörlerinin taranması önemlidir.

USPSTF, 3–5 yaş arasındaki tüm çocuklarda ambliyopi veya risk faktörlerini saptamak amacıyla en az bir kez görme taraması yapılmasını önermektedir.

Ailede şaşılık veya ambliyopi öyküsü, prematüre doğum, göz kayması, anormal kırmızı refle veya görmeyle ilgili başka bir şüphe varsa rutin tarama zamanı beklenmeden değerlendirme gerekebilir.

Göz Tembelliği Nasıl Tedavi Edilir?

Tedavinin iki temel amacı vardır:

1. Ambliyopiye neden olan problemi düzeltmek.
2. Beynin daha zayıf gören gözü yeniden kullanmasını sağlamak.

Tedavi çocuğun ambliyopi türüne ve görme düzeyine göre kişiselleştirilir.

Gözlük veya Kontakt Lens

Kırma kusuru varsa ilk basamak doğru optik düzeltmenin sağlanmasıdır. Özellikle refraktif ambliyopide yalnızca uygun gözlüğün düzenli kullanılması bile bazı çocuklarda görmede belirgin iyileşme sağlayabilir.

Görme gözlükle yeterince düzelmezse veya iki göz arasındaki fark devam ederse ek ambliyopi tedavileri planlanabilir.

Kapama Tedavisi

Daha iyi gören göz belirli sürelerle kapatılarak beynin ambliyop gözden gelen görüntüyü kullanması teşvik edilir.

Kapama süresi her çocuk için aynı değildir. Görme düzeyi, ambliyopinin şiddeti, yaş ve tedaviye verilen yanıta göre göz hastalıkları uzmanı tarafından belirlenir.

Orta düzey ambliyopisi olan birçok çocukta günlük 2 saat kapama etkili bir başlangıç tedavisi olabilir; ancak bu süre kişiye özel olarak artırılabilir veya değiştirilebilir.

Atropin ile Penalizasyon

Bazı çocuklarda kapama yerine veya kapamaya alternatif olarak daha iyi gören göze atropin damla uygulanabilir. Atropin daha iyi gören gözün özellikle yakın görmesini geçici olarak bulanıklaştırarak beynin ambliyop gözü daha fazla kullanmasını teşvik eder.

Atropin reçeteli bir ilaçtır ve hangi hastada, hangi sıklıkta kullanılacağı göz hastalıkları uzmanı tarafından belirlenmelidir.

Bangerter Filtresi ve Diğer Yöntemler

Bazı hastalarda daha iyi gören gözün gözlük camına uygulanan yarı saydam Bangerter filtreleri kullanılabilir.

Ayrıca özel video, oyun, sanal gerçeklik veya binoküler görmeyi hedefleyen bazı dijital ambliyopi tedavileri geliştirilmiştir. Bu yöntemlerin bazıları belirli hasta gruplarında kullanılabilmektedir ancak hangi ambliyopi tiplerinde en etkili olduklarına ilişkin araştırmalar devam etmektedir.

Göz Kapama Tedavisi Nasıl Yapılır?

Kapama tedavisinde daha iyi gören göz uygun bir göz bandıyla kapatılır. Amaç ambliyop gözün günlük görsel aktivitelerde daha aktif kullanılmasını sağlamaktır.

Kapama tedavisi sırasında çocuk:

• Oyun oynayabilir
• Resim veya boyama yapabilir
• Kitap okuyabilir
• Televizyon izleyebilir
• Yaşına uygun günlük aktivitelerine devam edebilir

Kapama süresinin gereğinden az veya fazla uygulanmaması önemlidir. Tedavi süresi doktor kontrolünde görme ölçümlerine göre ayarlanmalıdır.

Atropin Damla Tedavisi Nedir?

Atropin, daha iyi gören gözün odaklanmasını geçici olarak azaltan bir göz damlasıdır. Özellikle yakın görmede bulanıklık oluşturarak çocuğun ambliyop gözünü daha fazla kullanmasına yardımcı olabilir.

Çalışmalar belirli çocuklarda atropin tedavisinin kapama tedavisine benzer görme kazanımları sağlayabileceğini göstermiştir.

Ancak her çocuk atropin için uygun değildir. Uygulama sıklığı ve tedavi süresi çocuk göz hastalıkları uzmanı tarafından belirlenir.

Göz Tembelliğinde Ameliyat Gerekir mi?

Ambliyopinin kendisi doğrudan ameliyat edilmez. Ancak göz tembelliğine neden olan bazı hastalıkların cerrahi tedavisi gerekebilir.

Örneğin:

• Doğuştan veya çocukluk çağı kataraktı
• Görme eksenini kapatan ciddi göz kapağı düşüklüğü
• Bazı şaşılık tipleri
• Görme aksını engelleyen bazı yapısal sorunlar

cerrahi gerektirebilir.

Şaşılık ameliyatı gözlerin hizasını düzeltebilir ancak mevcut ambliyopiyi tek başına mutlaka ortadan kaldırmaz. Çocuğun ameliyattan önce veya sonra gözlük, kapama veya başka ambliyopi tedavilerine devam etmesi gerekebilir.

Göz Tembelliği Kaç Yaşına Kadar Tedavi Edilebilir?

Ambliyopi tedavisi mümkün olduğunca erken başlatılmalıdır çünkü görsel sistem küçük yaşlarda tedaviye daha iyi yanıt verir.

Ancak “belirli bir yaştan sonra hiçbir tedavi işe yaramaz” ifadesi doğru değildir. Çalışmalar daha büyük çocukların ve bazı gençlerin de ambliyopi tedavisinden yarar görebildiğini göstermektedir.

AAPOS, tedavinin genç ergenlik dönemine kadar — bazı çalışmalarda yaklaşık 14 yaşa kadar — görme kazanımı sağlayabileceğini, ancak sonucun küçük yaşta başlanan tedavi kadar güçlü olmayabileceğini belirtmektedir.

Erişkinlerde tedavi yanıtı genel olarak çocuklardan daha sınırlıdır ve seçenekler bireysel olarak değerlendirilmelidir.

Tedavi Ne Kadar Sürer?

İlk görme artışı birkaç hafta içinde başlayabilir ancak en iyi sonuca ulaşmak aylar veya daha uzun sürebilir.

Tedavi sonlandırıldıktan sonra bazı çocuklarda görme yeniden azalabileceği için takip önemlidir. Kapama veya atropin tedavisinin bazı hastalarda birden kesilmek yerine azaltılarak sonlandırılması gerekebilir.

Ne Zaman Göz Doktoruna Başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlarda çocuk göz hastalıkları değerlendirmesi önerilir:

• Bir veya iki gözde kayma fark edilmesi
• Çocuğun sürekli bir gözünü kapatması veya kısması
• Başını sürekli belirli bir açıyla tutarak bakması
• Bir göz kapatıldığında belirgin huzursuzluk göstermesi
• Görme taramasından geçememesi
• Göz bebeğinde beyazlık veya anormal kırmızı refle görülmesi
• Doğuştan göz kapağı düşüklüğü bulunması
• Ailede çocukluk çağı şaşılığı veya ambliyopi öyküsü bulunması
• Çocuğun görmesiyle ilgili herhangi bir endişe olması

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynakça

1. Academic Hospital. Göz Tembelliği (Ambliyopi) Nedir? Neden Olur? Nasıl Anlaşılır?
2. American Association for Pediatric Ophthalmology and Strabismus (AAPOS). Amblyopia
3. American Academy of Ophthalmology (AAO). Amblyopia Preferred Practice Pattern – Updated 2024
4. National Eye Institute (NIH). Amblyopia (Lazy Eye)
5. American Association for Pediatric Ophthalmology and Strabismus. Vision Screening Recommendations
6. U.S. Preventive Services Task Force. Vision in Children Ages 6 Months to 5 Years: Screening