Üriner Sistem Taşları Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavi Yöntemleri

Üriner Sistem Taşları Nedir?

Üriner sistem taşları (ürolitiyazis), idrarda bulunan bazı mineral ve maddelerin kristalleşerek sert yapılara dönüşmesi sonucunda oluşur.

Taşlar en sık böbreklerde meydana gelir. Böbrekte oluşan bir taş zaman içerisinde üretere, yani böbrekten mesaneye idrar taşıyan kanala ilerleyebilir.

Küçük ve idrar akımını engellemeyen taşlar hiçbir belirti vermeyebilir. Üretere ilerleyen veya idrar akışını engelleyen taşlar ise şiddetli ağrıya ve çeşitli komplikasyonlara yol açabilir.

Böbrek Taşı Türleri Nelerdir?

Taşların yapısı kişiden kişiye değişebilir.

Başlıca taş türleri:

• Kalsiyum oksalat taşları: En sık görülen taş türlerinden biridir.
• Kalsiyum fosfat taşları: Bazı metabolik ve idrar pH değişiklikleriyle ilişkili olabilir.
• Ürik asit taşları: Asidik idrar ve bazı metabolik durumlarla ilişkili olabilir.
• Strüvit taşları: Bazı idrar yolu enfeksiyonlarıyla ilişkili gelişebilir.
• Sistin taşları: Sistinüri adı verilen kalıtsal bir hastalıkta görülebilir.

Taşın yapısının bilinmesi yalnızca tedavi için değil, yeni taş oluşumunun önlenmesi açısından da önemlidir.

Üriner Sistem Taşları Neden Oluşur?

Taşlar, idrarda kristal oluşturabilen maddelerin yoğunluğunun artması ve bu kristallerin büyümesi sonucunda oluşabilir.

Riski artırabilecek faktörler arasında:

• Yetersiz sıvı alımı ve düşük idrar hacmi
• Sıcak ortam, yoğun terleme veya sık dehidratasyon
• Yüksek sodyum içeren beslenme
• Bazı taş türlerinde fazla hayvansal protein tüketimi
• Bazı kişilerde yüksek oksalat alımı
• Ailede veya kişide daha önce böbrek taşı öyküsü
• Hiperparatiroidizm gibi bazı metabolik hastalıklar
• Bazı bağırsak hastalıkları veya geçirilmiş bağırsak ameliyatları
• Tekrarlayan bazı idrar yolu enfeksiyonları
• Sistinüri gibi kalıtsal hastalıklar

bulunabilir.

Üriner Sistem Taşlarının Belirtileri Nelerdir?

Böbrekte bulunan küçük ve tıkanıklık oluşturmayan taşlar belirti vermeyebilir.

Taş üretere geçtiğinde veya idrar akışını engellediğinde:

• Yan veya bel bölgesinde ani ve şiddetli ağrı
• Kasık veya alt karına yayılan ağrı
• Dalga şeklinde artıp azalan renal kolik
• İdrarda kan görülmesi
• Sık veya acil idrara çıkma hissi
• İdrar yaparken ağrı veya yanma
• Bulantı ve kusma
• İdrar miktarında belirgin azalma veya idrar yapamama

görülebilir.

Böbrek Taşında Hangi Durumlarda Acil Değerlendirme Gerekir?

İdrar yolunu tıkayan taşla birlikte enfeksiyon bulunması ürolojik acildir. Böyle bir durumda öncelik taşı hemen parçalamaktan önce böbrekte biriken enfekte idrarın üreteral stent veya nefrostomi ile boşaltılması olabilir.

Üriner Sistem Taşları Nerelerde Bulunabilir?

Taş hastalığı üriner sistemin farklı bölümlerini etkileyebilir:

• Böbrek: Taşların en sık oluştuğu bölgelerden biridir.
• Üreter: Böbrekte oluşan taş üretere düşerek idrar akımını engelleyebilir.
• Mesane: Mesanenin yeterince boşalamadığı bazı durumlarda mesane taşı oluşabilir.
• Üretra: Daha seyrek olarak taş idrar kanalına ilerleyerek idrar çıkışını engelleyebilir.

Üriner Sistem Taşlarının Tanısı Nasıl Konur?

Tanıda hastanın şikâyetleri, daha önceki taş öyküsü, fizik muayene, idrar ve kan testleri ile görüntüleme yöntemleri birlikte değerlendirilir.

Gerekli durumlarda:

• İdrar tahlili ve idrar kültürü
• Böbrek fonksiyonlarını değerlendiren kan testleri
• Ultrasonografi
• Kontrastsız bilgisayarlı tomografi (BT)

kullanılabilir.

BT, taşın büyüklüğü, konumu ve yoğunluğu hakkında ayrıntılı bilgi sağlayabilir. Ancak görüntüleme yöntemi yaş, gebelik, klinik durum ve radyasyon maruziyeti dikkate alınarak seçilir.

Üriner Sistem Taşları Nasıl Tedavi Edilir?

Tedaviyi belirleyen temel faktörler taşın büyüklüğü, yeri, yapısı, oluşturduğu tıkanıklık, enfeksiyon durumu, hastanın belirtileri ve böbrek fonksiyonlarıdır.

Seçilmiş küçük üreter taşlarında kontrollü izlem ve ağrı tedavisi uygulanabilir. Uygun hastalarda taşın düşmesini kolaylaştırmak amacıyla medikal ekspulsif tedavi değerlendirilebilir.

Taşın kendiliğinden düşmesi beklenmiyorsa veya ağrı, tıkanıklık, enfeksiyon ya da böbrek fonksiyonunda bozulma gibi durumlar varsa girişimsel tedavi gerekebilir.

ESWL ile Taş Kırma Nedir?

Ekstrakorporeal şok dalga litotripsi (ESWL/SWL), vücudun dışından gönderilen odaklanmış şok dalgalarıyla taşın daha küçük parçalara ayrılmasını amaçlar.

Parçalanan taşların daha sonra idrar yoluyla atılması beklenir.

Ancak ESWL her büyük taş için otomatik olarak tercih edilen yöntem değildir.

Başarı:

• Taşın büyüklüğüne
• Böbrek içindeki konumuna
• Taşın yoğunluğuna ve yapısına
• Hastanın anatomisine

göre değişebilir.

Üreteroskopi ve Lazerle Taş Tedavisi Nedir?

Üreteroskopi (URS), idrar kanalından doğal yolla ilerletilen ince bir endoskopla üreter veya böbrekteki taşa ulaşılması işlemidir.

Taş uygun enerji kaynağıyla, sıklıkla lazer kullanılarak parçalanabilir ve parçalar çıkarılabilir.

Flexible üreteroskopi ile böbrek içerisindeki bazı taşlara da ulaşılabilir. Bu yaklaşım sıklıkla retrograd intrarenal cerrahi (RIRS) olarak adlandırılır.

Perkütan Nefrolitotomi (PCNL) Nedir?

PCNL, sırt veya yan bölgesinden böbreğe oluşturulan küçük bir giriş yoluyla büyük veya kompleks böbrek taşlarının parçalanıp çıkarılmasını sağlayan minimal invaziv cerrahi yöntemdir.

Güncel uluslararası kılavuzlarda 2 cm'den büyük böbrek taşlarında PCNL temel ilk seçeneklerden biri ve çoğu durumda tercih edilen ilk tedavidir.

Daha küçük taşlarda ESWL, üreteroskopi/RIRS veya PCNL arasında seçim taşın konumu ve hasta özelliklerine göre yapılabilir.

Üriner Sistem Taşlarının Tekrar Oluşması Nasıl Önlenebilir?

Taş oluşturan herkes için tek tip “böbrek taşı diyeti” yoktur. Koruyucu yaklaşım mümkün olduğunda taşın yapısına ve metabolik değerlendirmeye göre kişiselleştirilmelidir.

Yeterli sıvı alın

Taş tekrarını azaltmada en önemli genel önlemlerden biri yeterli sıvı tüketimidir.

EAU, taş hastalarında genel olarak günlük yaklaşık 2,5–3 litre sıvı tüketimini ve yaklaşık 2–2,5 litre veya üzerinde idrar çıkışı sağlayacak bir sıvı düzenini önermektedir.

Kalp veya böbrek hastalığı nedeniyle sıvı kısıtlaması gereken kişilerde bu miktarlar mutlaka kişiye özel belirlenmelidir.

Tuz tüketimini azaltın

Yüksek sodyum alımı idrarla kalsiyum atılımını artırabilir. Özellikle tekrarlayan kalsiyum taşlarında aşırı tuz tüketiminin azaltılması önemlidir.

Kalsiyumu gereksiz yere azaltmayın

Kalsiyum taşı bulunan kişilerin tümünün düşük kalsiyumla beslenmesi doğru değildir.

Genellikle besinlerden yaşa uygun normal kalsiyum alımı korunur. Kalsiyum takviyelerinin gerekli olup olmadığı ise kişinin durumuna göre değerlendirilmelidir.

Taş türüne göre beslenme planlayın

Oksalat, hayvansal protein, purin ve diğer beslenme düzenlemeleri herkes için aynı değildir.

Tekrarlayan taş hastalığında taş analizi, 24 saatlik idrar değerlendirmesi ve gerekli metabolik testler kişiye özel korunma stratejisinin belirlenmesine yardımcı olabilir.

Üriner Sistem Taşları Tedavi Edilmezse Ne Olur?

Her sessiz böbrek taşı komplikasyon oluşturacak diye bir kural yoktur ve bazı küçük, asemptomatik taşlar düzenli takip edilebilir.

Ancak taşın büyümesi veya idrar yolunda tıkanıklık oluşturması:

• Tekrarlayan şiddetli ağrıya
• Hidronefroza
• İdrar yolu enfeksiyonlarına
• Böbrek enfeksiyonuna
• Böbrek fonksiyonunda bozulmaya

yol açabilir.

Özellikle tıkanıklıkla birlikte enfeksiyon bulunması gecikmeden tedavi edilmesi gereken ciddi bir tablodur.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynakça

1. Academic Hospital. Üriner Sistem Taşları Neden Oluşur? Nasıl Tedavi Edilir?
2. European Association of Urology. EAU Guidelines on Urolithiasis
3. European Association of Urology. Metabolic Evaluation and Recurrence Prevention
4. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Kidney Stones
5. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Eating, Diet & Nutrition for Kidney Stones