Akut Pankreatit Nedir? Belirtileri, Nedenleri, Tanısı ve Tedavisi

Pankreas Nedir ve Görevleri Nelerdir?

Pankreas, üst karın bölgesinde midenin arkasında yer alan ve hem sindirim hem de hormon sistemi açısından önemli görevleri bulunan bir organdır.

Pankreasın iki temel işlevi vardır:

• Sindirim: Yağ, protein ve karbonhidratların sindirimine yardımcı olan enzimleri üretir ve pankreas kanalı aracılığıyla ince bağırsağa gönderir.
• Hormon üretimi: Kan glukozunun düzenlenmesinde rol oynayan insülin ve glukagon gibi hormonları üretir.

Pankreatit Nedir?

Pankreatit, pankreas dokusunda gelişen inflamasyondur.

Akut pankreatitte pankreas enzimlerinin normalden erken aktive olması, inflamatuar yanıt ve pankreas çevresindeki dokuların etkilenmesi hastalığın gelişiminde rol oynar.

Hastalık bazı kişilerde birkaç gün içinde düzelirken, bazı hastalarda pankreas nekrozu, sıvı koleksiyonları veya organ yetmezliği gibi ciddi komplikasyonlar gelişebilir.

Akut ve Kronik Pankreatit Arasındaki Fark Nedir?

Akut Pankreatit

Aniden başlayan pankreas inflamasyonudur. Çoğu hastada uygun destek tedavisiyle düzelir ancak bazı vakalarda ciddi komplikasyonlar gelişebilir.

Kronik Pankreatit

Pankreasta uzun süreli inflamasyon ve kalıcı yapısal hasarla karakterizedir. Zamanla sindirim enzimi üretiminde azalma, kilo kaybı ve diyabet gibi sorunlara yol açabilir.

Tekrarlayan akut pankreatit atakları bazı hastalarda kronik pankreatit gelişimiyle ilişkili olabilir.

Akut Pankreatit Belirtileri Nelerdir?

En tipik belirti üst karın bölgesinde başlayan belirgin ağrıdır.

Akut pankreatitte:

• Şiddetli veya devamlı üst karın ağrısı
• Ağrının sırta yayılması
• Bulantı
• Kusma
• Karında hassasiyet veya şişkinlik
• Ateş
• Kalp hızında artış

görülebilir.

Safra taşıyla ilişkili pankreatitte bazı hastalarda sarılık veya koyu renkli idrar gibi safra yolu tıkanıklığını düşündüren bulgular da bulunabilir.

Hangi Belirtiler Acildir?

Akut pankreatit bazı hastalarda organ yetmezliğine kadar ilerleyebilen ciddi bir hastalık olduğundan şüpheli belirtilerin evde kendi kendine tedavi edilmeye çalışılmaması önemlidir.

Akut Pankreatit Tanısı Nasıl Konur?

Akut pankreatit tanısında genel olarak üç temel kriter kullanılır:

1. Akut pankreatitle uyumlu tipik karın ağrısı
2. Serum lipaz veya amilaz düzeyinin normal üst sınırın en az 3 katına yükselmesi
3. Görüntülemede akut pankreatitle uyumlu bulgular

Bu üç kriterden en az ikisinin bulunması akut pankreatit tanısını destekler.

Serum lipaz genellikle amilaza göre daha özgül ve daha uzun süre yüksek kalabilen bir pankreas enzimi olduğu için klinik uygulamada sık kullanılır.

BT, MR ve Ultrason Ne Zaman Yapılır?

Akut pankreatit tanısı tipik klinik bulgular ve enzim yüksekliğiyle açıkça konabiliyorsa her hastaya başlangıçta bilgisayarlı tomografi yapılması gerekmez.

Karın ultrasonografisi, özellikle safra kesesi taşı veya biliyer neden araştırılırken önemlidir.

Kontrastlı BT veya MR:

• Tanının belirsiz olduğu durumlarda
• Hastanın beklenen şekilde düzelmemesi halinde
• Pankreas nekrozu veya komplikasyon şüphesinde

kullanılabilir.

Akut Pankreatit Neden Olur?

Akut pankreatitin en sık nedenleri safra taşları ve alkol kullanımıdır.

Diğer nedenler arasında:

• Trigliserid yüksekliği
• Bazı ilaçlar
• ERCP sonrası pankreatit
• Hiperkalsemi
• Karın travması
• Bazı enfeksiyonlar
• Otoimmün hastalıklar
• Genetik nedenler
• Pankreas veya safra yolu tümörleri

bulunabilir.

Bazı hastalarda ayrıntılı incelemeye rağmen kesin neden belirlenemeyebilir. Bu durum idiyopatik akut pankreatit olarak adlandırılır.

Safra Taşına Bağlı Pankreatit Nedir?

Safra kesesinden çıkan küçük bir taşın ortak safra kanalı ve pankreas kanalının birleştiği bölgeden geçerken geçici veya devam eden tıkanıklık oluşturması pankreas inflamasyonunu tetikleyebilir.

Bu nedenle akut pankreatitle başvuran hastalarda safra taşı açısından ultrasonografik değerlendirme önemlidir.

Biliyer pankreatitte tedavi yalnızca pankreatit atağını geçirmekle sınırlı değildir. Yeni bir atağın önlenmesi için uygun hastalarda safra kesesinin alınması gerekebilir.

Trigliserid Yüksekliği Pankreatite Neden Olur mu?

Evet. Çok yüksek trigliserid düzeyleri akut pankreatite yol açabilir.

Özellikle 1.000 mg/dL'nin üzerindeki trigliserid değerlerinde hipertrigliseridemi pankreatitin olası nedeni olarak güçlü biçimde değerlendirilir.

Ancak yalnızca sayısal trigliserid değeri değil, safra taşı ve alkol gibi daha sık nedenlerin bulunup bulunmadığı da araştırılır.

Tedavi hastanın klinik tablosuna ve metabolik durumuna göre planlanır. Uzun dönemde trigliserid düzeyinin kontrol altına alınması yeni atakların önlenmesi açısından önemlidir.

Akut Pankreatit Ne Kadar Ciddidir?

Akut pankreatitin seyri kişiden kişiye değişir.

Vakaların önemli bölümü hafif seyrederken bazı hastalarda lokal komplikasyonlar veya organ yetmezliği gelişebilir.

Hastalığın ciddiyetini belirlerken özellikle:

• Organ yetmezliği
• Solunum, böbrek veya dolaşım sorunları
• Pankreas nekrozu
• Sistemik inflamatuar yanıt
• Yaş ve eşlik eden hastalıklar

dikkate alınır.

Organ yetmezliğinin devam ettiği ağır akut pankreatitte yoğun bakım takibi gerekebilir.

Akut Pankreatit Tedavisi Nasıldır?

Akut pankreatit tedavisi hastalığın şiddetine ve nedenine göre planlanır.

Başlangıç tedavisinde:

• Damar yolu ile uygun sıvı tedavisi
• Ağrı kontrolü
• Bulantı ve kusmanın kontrolü
• Oksijen ve yaşamsal bulguların takibi
• Böbrek fonksiyonu ve sıvı dengesinin izlenmesi
• Tolere edildiği ölçüde erken beslenme

önemlidir.

Sıvı tedavisinde amaç dolaşımın ve organ perfüzyonunun korunmasıdır. Aşırı sıvı yüklenmesi de komplikasyonlara yol açabileceğinden tedavi hastanın yaşı, böbrek ve kalp fonksiyonları ile klinik yanıtına göre ayarlanır.

Pankreatitte Beslenme Nasıl Olmalıdır?

Hafif akut pankreatitte hasta tolere edebiliyorsa erken dönemde ağızdan beslenmeye başlanabilir.

Beslenmeye mutlaka yalnızca berrak sıvıyla başlanması gerekmez. Uygun hastalarda düşük yağ içerikli yumuşak veya katı beslenme kullanılabilir.

Ağızdan yeterli beslenemeyen hastalarda mümkün olduğunda enteral beslenme, yani mide veya bağırsak yoluyla beslenme tercih edilir.

Parenteral beslenme, sindirim sisteminin kullanılamadığı seçilmiş durumlara saklanır.

Akut Pankreatitte ERCP Ne Zaman Yapılır?

ERCP, safra ve pankreas kanallarının endoskopik olarak görüntülenmesini ve gerektiğinde kanal içindeki taş veya tıkanıklığın tedavi edilmesini sağlayan bir işlemdir.

Safra taşına bağlı her akut pankreatit hastasına rutin olarak acil ERCP yapılmaz.

ERCP özellikle:

• Akut kolanjit bulunması
• Devam eden ortak safra kanalı tıkanıklığının güçlü şekilde düşünülmesi

gibi durumlarda değerlendirilir.

Akut Pankreatitte Antibiyotik Her Hastaya Verilir mi?

Hayır.

Akut pankreatit inflamatuar bir hastalık olmakla birlikte başlangıçta çoğunlukla bakteriyel enfeksiyon değildir.

Bu nedenle:

• Hafif pankreatitte
• Şiddetli ancak enfeksiyon bulgusu olmayan pankreatitte
• Steril pankreas nekrozunda

koruyucu amaçlı rutin antibiyotik önerilmez.

Antibiyotik tedavisi kolanjit, enfekte pankreas nekrozu veya başka kanıtlanmış/kuvvetle şüphelenilen bakteriyel enfeksiyonlarda kullanılabilir.

Nekrotizan Pankreatit Nedir?

Nekrotizan pankreatit, akut pankreatit sırasında pankreas veya çevresindeki bazı dokularda canlılığın kaybolmasıdır.

Nekrozun görülmesi otomatik olarak enfeksiyon olduğu veya ameliyat gerektiği anlamına gelmez.

Steril nekroz çoğu zaman destek tedavisiyle izlenebilir.

Enfekte nekroz geliştiğinde antibiyotik ve gerektiğinde drenaj veya nekrozun çıkarılmasına yönelik girişimler gündeme gelebilir.

Klinik olarak stabil hastalarda girişimler mümkün olduğunda erken dönemde açık ameliyat yerine daha az invaziv yöntemlerle ve nekrotik koleksiyonun organize olması beklendikten sonra planlanabilir.

Safra Kesesi Ameliyatı Ne Zaman Yapılır?

Akut pankreatitin nedeni safra kesesi taşıysa yeni pankreatit ataklarının önlenmesi için kolesistektomi, yani safra kesesinin cerrahi olarak çıkarılması değerlendirilir.

Hafif akut biliyer pankreatitte uygun hastalarda kolesistektominin aynı hastane yatışı sırasında yapılması genellikle tercih edilir.

Ağır nekrotizan pankreatitte veya önemli lokal komplikasyonlarda ameliyat zamanlaması farklı olabilir ve hastanın klinik durumuna göre planlanır.

Akut Pankreatit Ne Kadar Sürer?

Hafif akut pankreatitte belirtiler çoğu zaman birkaç gün içinde gerilemeye başlayabilir.

Ancak ağır veya nekrotizan pankreatitte iyileşme haftalar hatta bazı hastalarda aylar sürebilir.

Hastanede kalış süresi de hastalığın şiddetine, beslenme durumuna, organ fonksiyonlarına ve komplikasyonların gelişip gelişmediğine göre değişir.

Akut Pankreatit Tekrarı Nasıl Önlenebilir?

Tekrarı önlemek için pankreatitin altında yatan nedenin belirlenmesi ve mümkünse ortadan kaldırılması gerekir.

Nedene göre:

• Safra taşı: Uygun hastada kolesistektomi yapılabilir.
• Alkol: Alkol kullanımının bırakılması önerilir.
• Sigara: Sigaranın bırakılması tekrarlayan akut ve kronik pankreatit riskini azaltmak açısından önemlidir.
• Hipertrigliseridemi: Trigliserid değerlerinin diyet, yaşam tarzı ve gerektiğinde ilaç tedavisiyle kontrol altına alınması gerekir.
• İlaç: İlaçla ilişkili pankreatitten kuvvetle şüpheleniliyorsa sorumlu ilacın değiştirilmesi veya kesilmesi hekim tarafından değerlendirilir.

Nedeni açıklanamayan veya tekrarlayan pankreatitlerde ileri görüntüleme, endoskopik ultrasonografi, MRCP veya seçilmiş hastalarda genetik değerlendirme gerekebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynakça

1. Academic Hospital. Pankreas ve Akut Pankreatit
2. Tenner S, et al. American College of Gastroenterology Guidelines: Management of Acute Pancreatitis. Am J Gastroenterol. 2024.
3. American Gastroenterological Association. Initial Management of Acute Pancreatitis
4. Trikudanathan G, et al. Diagnosis and Management of Acute Pancreatitis. Gastroenterology. 2024.