GAPS Diyeti Nedir? Bilimsel Kanıtlar, Riskler ve Kimler İçin Uygun?

GAPS Diyeti Nedir?

GAPS (Gut and Psychology Syndrome) diyeti, bağırsak sağlığı ile psikolojik ve nörolojik belirtiler arasında bir ilişki bulunduğu varsayımından hareketle geliştirilmiş, oldukça kısıtlayıcı bir beslenme protokolüdür.

Diyet; tahıllar, rafine karbonhidratlar ve bazı nişastalı besinler başta olmak üzere çeşitli gıda gruplarını sınırlandırırken et, yumurta, bazı sebzeler, fermente ürünler ve farklı aşamalarda kemik suyu gibi gıdalara ağırlık verebilir.

GAPS, standart tıbbi beslenme tedavilerinden biri değildir. Bir diyet programının doğal veya az işlenmiş besinleri içermesi, o programın belirli bir hastalığı tedavi ettiğinin bilimsel olarak kanıtlandığı anlamına gelmez.

GAPS Diyeti Nasıl Uygulanır?

GAPS yaklaşımı genellikle aşamalı ve uzun süreli bir eliminasyon diyeti şeklinde uygulanır. Programın farklı aşamalarında izin verilen ve sınırlandırılan besinler değişebilir.

Programda sıklıkla:

• Tahılların sınırlandırılması veya çıkarılması,
• Rafine şeker ve yüksek oranda işlenmiş gıdaların azaltılması,
• Bazı nişastalı besinlerin sınırlandırılması,
• Et, yumurta ve belirli sebzelere ağırlık verilmesi,
• Fermente gıdaların kullanılması,
• Bazı aşamalarda kemik suyu tüketilmesi

gibi uygulamalar bulunabilir.

Bu ölçüde geniş besin kısıtlamalarının uzun süre uygulanması, özellikle yeterli enerji ve besin ögesi alınmadığında beslenme yetersizliklerine yol açabilir.

Bağırsak-Beyin Ekseni Nedir?

Bağırsak ile beyin arasında sinir sistemi, bağışıklık sistemi, hormonlar ve bağırsak mikrobiyotası aracılığıyla çift yönlü bir iletişim bulunmaktadır. Bu yapı bilimsel literatürde bağırsak-beyin ekseni veya mikrobiyota-bağırsak-beyin ekseni olarak adlandırılmaktadır.

Bağırsak mikrobiyotası ile sinir sistemi arasındaki ilişkiler günümüzde yoğun olarak araştırılmaktadır.

GAPS Diyeti Bilimsel Olarak Kanıtlanmış mıdır?

GAPS diyetinin öne sürüldüğü çok sayıda hastalığın tedavisinde etkinliğini ve güvenliğini ortaya koyan yeterli düzeyde yüksek kaliteli klinik kanıt bulunmamaktadır.

Bu nedenle GAPS diyeti; otizm, ADHD, depresyon, anksiyete, inflamatuvar bağırsak hastalıkları veya kanser gibi hastalıkların standart tedavisi olarak kabul edilmemektedir.

Bir kişinin daha az ultra işlenmiş gıda tüketmesi, beslenme düzenini iyileştirmesi veya bazı gıdaları azaltması sonucunda kendisini daha iyi hissetmesi mümkündür. Ancak bu durum GAPS protokolünün öne sürdüğü hastalık mekanizmalarını veya tedavi iddialarını doğrulamaz.

GAPS Diyeti Otizm, ADHD, Depresyon veya Anksiyetede Kullanılır mı?

GAPS diyeti bu durumlar için zaman zaman önerilse de, bunların tedavisinde kanıtlanmış standart bir yöntem değildir.

Özellikle otizm konusunda NICE kılavuzları, yetişkinlerde otizmin temel özelliklerini tedavi etmek amacıyla eliminasyon diyetlerinin kullanılmamasını önermektedir. Çocuk ve gençlerde de gluten veya kazein gibi besinleri dışlayan diyetler otizmin temel özelliklerinin tedavisi olarak önerilmemektedir.

Otizm, ADHD, depresyon veya anksiyetesi bulunan bir kişinin aynı zamanda çölyak hastalığı, besin alerjisi, intolerans veya başka bir gastrointestinal hastalığı varsa, bu durum için ayrıca kişiye özel beslenme tedavisi gerekebilir. Bu, GAPS diyetinin nörogelişimsel veya psikiyatrik hastalığı tedavi ettiği anlamına gelmez.

GAPS Diyeti Crohn Hastalığı veya Ülseratif Kolitte Kullanılır mı?

GAPS diyeti, Crohn hastalığı veya ülseratif kolit için standart ve kanıtlanmış bir tedavi değildir.

İnflamatuvar bağırsak hastalıklarında beslenme önemlidir; ancak hastanın aktif hastalık veya remisyon döneminde olması, kilo kaybı, malnütrisyon riski, bağırsak tutulumu, geçirilmiş cerrahiler ve kullanılan ilaçlar beslenme planını değiştirebilir.

Bu hastalarda gereksiz ve geniş kapsamlı gıda kısıtlamaları, zaten mevcut olabilen beslenme yetersizliği riskini artırabilir.

Crohn veya ülseratif koliti bulunan kişilerin uygulayacağı beslenme planının gastroenteroloji ekibi ve gerektiğinde klinik diyetisyen tarafından bireyselleştirilmesi uygun olur.

GAPS Diyeti Kanser veya Lösemi Tedavisinde Kullanılır mı?

Hayır. GAPS diyeti lösemi veya diğer kanser türlerinin tedavisi olarak kabul edilmemelidir.

Belirli bir özel diyetin, yiyeceğin, vitaminin veya takviyenin kanseri tedavi ettiğini, kanseri ortadan kaldırdığını veya standart kanser tedavisinin yerine geçebileceğini gösteren kanıt bulunmamaktadır.

Kanser tedavisi sırasında beslenme ihtiyaçları kişiden kişiye değişebilir. Bazı hastalarda yeterli enerji ve protein alımının sağlanması özellikle önemlidir. Bu nedenle kısıtlayıcı diyetler onkoloji ekibine danışılmadan uygulanmamalıdır.

GAPS Diyetinin Riskleri Nelerdir?

GAPS gibi uzun süreli ve kısıtlayıcı diyetlerde olası riskler arasında:

• Yetersiz enerji alımı,
• İstenmeyen kilo kaybı,
• Lif alımının yetersiz kalması,
• Bazı vitamin ve minerallerin yetersiz alınması,
• Besin çeşitliliğinin azalması,
• Çocuklarda büyüme ve gelişmenin olumsuz etkilenmesi,
• Yeme davranışının gereğinden fazla kısıtlayıcı hale gelmesi

bulunabilir.

Risk, diyetin ne kadar kısıtlayıcı olduğu, ne kadar süre uygulandığı ve kişinin yaşına, mevcut hastalıklarına ve beslenme durumuna göre değişir.

Kimler GAPS Diyeti Konusunda Özellikle Dikkat Etmelidir?

Özellikle aşağıdaki gruplarda profesyonel değerlendirme olmadan kısıtlayıcı diyet uygulanması uygun değildir:

• Çocuklar ve ergenler,
• Gebeler ve emzirenler,
• Düşük vücut ağırlığı veya malnütrisyon riski bulunanlar,
• Crohn hastalığı veya ülseratif koliti bulunanlar,
• Kanser tedavisi görenler,
• Besin alerjileri veya çoklu besin intoleransı bulunanlar,
• Yeme bozukluğu öyküsü bulunanlar,
• Kronik hastalık nedeniyle özel beslenme gereksinimi olanlar

için beslenme planı bireysel olarak değerlendirilmelidir.

GAPS Diyeti Kilo Vermek İçin Kullanılır mı?

GAPS diyeti bilimsel olarak geliştirilmiş bir kilo yönetimi programı değildir ve yalnızca kilo vermek amacıyla tercih edilmesi önerilmez.

Çok sayıda besinin diyetten çıkarılması nedeniyle toplam enerji alımı azalırsa kilo kaybı meydana gelebilir. Ancak oluşan her kilo kaybı sağlıklı, sürdürülebilir veya beslenme açısından yeterli değildir.

Kilo yönetiminde kişinin sağlık durumu, mevcut kilosu, beslenme alışkanlıkları, fiziksel aktivitesi ve hedefleri dikkate alınarak sürdürülebilir ve dengeli bir beslenme planı tercih edilmelidir.

Bağırsak ve Genel Sağlık İçin Nasıl Beslenilmeli?

Sağlıklı bir beslenme düzeninin tek bir özel diyet adı altında uygulanması gerekmez.

Dünya Sağlık Örgütü sağlıklı beslenmenin temel ilkelerini yeterlilik, denge, ölçülülük ve çeşitlilik olarak tanımlamaktadır.

Genel olarak:

• Sebze ve meyve çeşitliliğini artırmak,
• Uygun miktarda tam tahıl ve diğer lif kaynaklarına yer vermek,
• Kurubaklagiller, balık, yumurta ve diğer uygun protein kaynaklarını dengeli tüketmek,
• Aşırı miktarda serbest şeker, tuz ve doymuş yağ tüketimini sınırlamak,
• Ultra işlenmiş gıdaları azaltmak,
• Tıbbi gerekçe olmadan geniş besin gruplarını diyetten çıkarmamak

daha sürdürülebilir bir yaklaşım sağlar.

Fermente ürünler bazı kişilerde dengeli beslenmenin bir parçası olabilir; ancak herhangi bir tek besin veya probiyotik ürünün bütün kişilerde “mikrobiyotayı düzeltme” veya hastalıkları tedavi etme garantisi yoktur.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynakça

1. Academic Hospital. GAPS (Gut and Psychology Syndrome) Diyeti Nedir?
2. World Health Organization. Healthy Diet
3. NICE. Autism Spectrum Disorder in Adults: Diagnosis and Management
4. NICE. Autism Spectrum Disorder in Under 19s: Support and Management
5. ESPEN. ESPEN Guideline on Clinical Nutrition in Inflammatory Bowel Disease
6. Gershon MD, Margolis KG. The Gut, Its Microbiome, and the Brain: Connections and Communications
7. National Cancer Institute. Popular Diets, Supplements, and Cancer