HIV ve AIDS Nedir? Nasıl Bulaşır? Belirtileri, Testleri, Korunma ve Tedavisi

HIV (Human Immunodeficiency Virus / İnsan Bağışıklık Yetmezliği Virüsü), bağışıklık sisteminin özellikle CD4 T lenfositleri olarak adlandırılan hücrelerini hedef alan bir virüstür. Tedavi edilmediğinde bağışıklık sistemini giderek zayıflatabilir.

AIDS (Acquired Immunodeficiency Syndrome / Edinilmiş Bağışıklık Yetersizliği Sendromu) ise HIV enfeksiyonunun kendisi değil, tedavi edilmemiş veya yeterince kontrol altına alınmamış HIV enfeksiyonunun en ileri evresidir.

Günümüzde HIV, etkili antiretroviral tedavi sayesinde çoğu kişide uzun süreli olarak kontrol altında tutulabilen kronik bir enfeksiyon haline gelmiştir. Erken tanı, düzenli tedavi ve takip AIDS gelişmesini önleyebilir ve HIV ile yaşayan kişilerin uzun ve sağlıklı bir yaşam sürmesine yardımcı olabilir.

HIV Nedir?

HIV vücuda girdikten sonra bağışıklık sisteminin önemli hücrelerinden olan CD4 T lenfositlerine yerleşir ve çoğalır. Tedavi edilmediğinde yıllar içerisinde CD4 hücrelerinin sayısında azalmaya ve bağışıklık sisteminin işlevinde bozulmaya neden olabilir.

HIV enfeksiyonu genel olarak üç klinik evrede değerlendirilir:

1. Akut HIV enfeksiyonu: Virüsün vücuda girmesinden sonraki erken dönemdir.
2. Kronik HIV enfeksiyonu: Tedavi olmadan yıllarca devam edebilen ve kişinin belirgin bir şikâyetinin olmayabileceği dönemdir.
3. AIDS: Bağışıklık sisteminin ileri derecede etkilendiği evredir.

AIDS Nedir?

AIDS, HIV enfeksiyonunun bağışıklık sisteminde ciddi bozulmaya yol açtığı ileri evredir.

HIV ile yaşayan bir kişide:

• CD4 hücre sayısının 200 hücre/mm³'ün altına düşmesi
• veya belirli AIDS tanımlayıcı fırsatçı enfeksiyon ya da hastalıklardan birinin gelişmesi

AIDS tanısına yol açabilir.

Fırsatçı enfeksiyonlar, sağlıklı bağışıklık sisteminin çoğunlukla kontrol altında tutabildiği ancak bağışıklığın ciddi şekilde zayıflaması durumunda ağır hastalığa neden olabilen enfeksiyonlardır.

Modern antiretroviral tedavinin zamanında başlanması ve düzenli kullanılması HIV'in AIDS evresine ilerlemesini büyük ölçüde önleyebilir.

HIV Nasıl Bulaşır?

HIV yalnızca belirli vücut sıvılarının uygun bir giriş yolu aracılığıyla başka bir kişinin vücuduna ulaşması durumunda bulaşabilir.

Bulaşta rol oynayabilen başlıca vücut sıvıları:

• Kan
• Semen
• Pre-seminal sıvı
• Vajinal sıvılar
• Rektal sıvılar
• Anne sütü

Cinsel Yolla Bulaş

HIV'in en önemli bulaş yollarından biri korunmasız anal veya vajinal cinsel temastır. Bulaş riski cinsel temasın türüne, kişinin viral yüküne, prezervatif kullanımına, PrEP kullanımına ve başka cinsel yolla bulaşan enfeksiyonların bulunması gibi birçok faktöre göre değişir.

Anal ilişki HIV açısından vajinal ilişkiye göre daha yüksek bulaş riski taşır.

Oral cinsel temasta ise HIV bulaş riski anal ve vajinal ilişkiye kıyasla çok daha düşüktür ve güncel CDC değerlendirmesinde çok düşük veya yok denecek kadar düşük kabul edilmektedir. Bununla birlikte oral seks diğer cinsel yolla bulaşan enfeksiyonları bulaştırabilir.

Kan ve Ortak Enjektör Kullanımı

HIV içeren kanın doğrudan dolaşıma ulaşması bulaşa neden olabilir. Özellikle enjeksiyon amaçlı iğne, enjektör veya diğer enjeksiyon ekipmanlarının ortak kullanılması risklidir.

Sağlık çalışanlarında HIV içeren kanla kontamine kesici-delici yaralanmaları da değerlendirilmesi gereken mesleki temaslardır.

Gebelik, Doğum ve Emzirme

HIV gebelik sırasında, doğum sırasında veya emzirme yoluyla bebeğe geçebilir. Ancak gebelikte HIV'in erken tanınması, etkili antiretroviral tedavi ve uygun perinatal takip ile bebeğe bulaş riski çok önemli ölçüde azaltılabilir.

Kan Transfüzyonu ve Organ Nakli

HIV içeren kan veya organ aracılığıyla bulaş biyolojik olarak mümkündür. Ancak günümüzde donör kanlarının ve organların sistematik olarak taranması sayesinde bu bulaş yolu güvenli sağlık sistemlerinde son derece nadirdir.

HIV Nasıl Bulaşmaz?

HIV gündelik sosyal temasla bulaşmaz.

HIV aşağıdaki yollarla bulaşmaz:

• Tokalaşmak
• Sarılmak
• Aynı ortamda bulunmak
• Aynı tuvaleti kullanmak
• Aynı tabak, bardak veya çatalı kullanmak
• Havuz kullanmak
• Öksürmek veya hapşırmak
• Ter veya gözyaşı
• Sivrisinek ve diğer böcek ısırıkları

Gündelik öpüşmeyle de HIV bulaşmaz. HIV tükürük yoluyla bulaşan bir enfeksiyon değildir.

HIV Enfeksiyonunun Belirtileri Nelerdir?

HIV enfeksiyonunun belirtileri kişiden kişiye değişir ve bazı kişilerde uzun süre hiçbir belirti görülmeyebilir.

Akut HIV Enfeksiyonu

HIV bulaşından yaklaşık 2–4 hafta sonra bazı kişilerde grip veya başka viral enfeksiyonlara benzeyen belirtiler gelişebilir.

Bunlar arasında:

• Ateş
• Boğaz ağrısı
• Lenf bezlerinde büyüme
• Döküntü
• Kas ve eklem ağrıları
• Baş ağrısı
• Belirgin halsizlik

görülebilir.

Ancak bu belirtiler HIV'e özgü değildir ve birçok farklı enfeksiyonda ortaya çıkabilir. Bazı kişilerde akut dönemde hiçbir belirti görülmez.

Kronik HIV Dönemi

Akut dönemden sonra HIV enfeksiyonu uzun süre belirti vermeden devam edebilir. Bir kişinin sağlıklı görünmesi HIV taşımadığı anlamına gelmez.

İleri HIV / AIDS Dönemi

Tedavi edilmeyen HIV enfeksiyonunda bağışıklık sistemi ciddi şekilde zayıfladığında:

• Tekrarlayan veya ağır enfeksiyonlar
• Açıklanamayan kilo kaybı
• Uzun süren ateş
• Gece terlemeleri
• Uzun süren ishal
• Bazı fırsatçı enfeksiyonlar
• Bazı kanser türleri

görülebilir.

HIV Testi Ne Zaman Yapılır?

Bir kişinin HIV ile enfekte olup olmadığını anlamanın tek güvenilir yolu test yaptırmaktır.

HIV testlerinde maruziyet ile testin enfeksiyonu saptayabildiği dönem arasında geçen süreye pencere dönemi adı verilir. Test çok erken yapılırsa HIV mevcut olduğu halde sonuç negatif çıkabilir.

CDC verilerine göre yaklaşık pencere dönemleri:

• Laboratuvarda damardan alınan 4. nesil antijen/antikor testi: Genellikle maruziyetten 18–45 gün sonra HIV'i saptayabilir.
• Parmak ucundan yapılan hızlı antijen/antikor testleri: Yaklaşık 18–90 gün.
• Antikor testleri ve birçok evde HIV testi: Yaklaşık 23–90 gün.
• Nükleik asit testi (NAT / HIV RNA): Genellikle yaklaşık 10–33 gün içerisinde HIV'i saptayabilir.

Hangi testin ne zaman yapılacağı, maruziyetin zamanı ve niteliğine göre değişebilir. PrEP veya PEP gibi antiretroviral ilaçların kullanılması da test planını etkileyebileceğinden, şüpheli temas sonrası test zamanlaması sağlık profesyoneli tarafından belirlenmelidir.

HIV Açısından Riskli Temas Sonrası Ne Yapılmalı?

HIV açısından risk oluşturabilecek yeni bir maruziyet yaşandıysa test sonucunu bekleyerek zaman kaybedilmemelidir. Bazı maruziyetlerden sonra temas sonrası profilaksi (PEP) HIV enfeksiyonunun gelişmesini önlemeye yardımcı olabilir.

PEP gerekip gerekmediği;

• Temasın türüne
• Kaynak kişinin HIV durumuna ve varsa viral yüküne
• Prezervatif kullanılıp kullanılmadığına
• Kan veya başka riskli vücut sıvısıyla temas olup olmadığına
• Temas üzerinden geçen süreye

göre değerlendirilir.

PEP genellikle 28 günlük antiretroviral ilaç tedavisinden oluşur. Başlangıç ve takip HIV testleri ile gerekli diğer laboratuvar incelemeleri sağlık profesyoneli tarafından planlanır.

PrEP ve PEP Nedir?

PrEP – Temas Öncesi Profilaksi

PrEP (Pre-Exposure Prophylaxis), HIV taşımayan ancak HIV'e maruz kalma olasılığı bulunan kişilerde enfeksiyonu önlemek amacıyla kullanılan antiretroviral koruyucu tedavidir.

PrEP uygun şekilde ve reçete edildiği biçimde kullanıldığında HIV'den korunmada oldukça etkilidir. Kişinin PrEP için uygun olup olmadığı enfeksiyon hastalıkları veya bu konuda deneyimli bir hekim tarafından değerlendirilmelidir.

PEP – Temas Sonrası Profilaksi

PEP (Post-Exposure Prophylaxis), olası HIV temasından sonra enfeksiyon gelişmesini önlemeyi amaçlayan kısa süreli antiretroviral tedavidir.

PEP:

• Temastan sonra mümkün olduğunca erken başlanmalıdır.
• En geç 72 saat içerisinde başlanmalıdır.
• Genellikle 28 gün kullanılır.
• Her temas için otomatik olarak gerekli değildir; risk değerlendirmesi yapılmalıdır.

HIV Nasıl Tedavi Edilir?

Günümüzde HIV'i vücuttan tamamen ortadan kaldıran rutin bir tedavi bulunmamaktadır. Ancak antiretroviral tedavi (ART) HIV'in çoğalmasını çok etkili biçimde baskılayabilir.

Güncel tedavi kılavuzlarında ART, HIV ile yaşayan herkese önerilir ve tanıdan sonra mümkün olduğunca erken başlanması hedeflenir.

ART'nin amaçları:

• HIV'in çoğalmasını baskılamak
• Viral yükü saptanamaz veya çok düşük düzeye indirmek
• Bağışıklık sisteminin korunmasını ve toparlanmasını sağlamak
• AIDS ve fırsatçı enfeksiyon gelişme riskini azaltmak
• HIV ile yaşayan kişinin uzun ve sağlıklı bir yaşam sürmesine yardımcı olmak
• HIV'in başkalarına bulaşmasını önlemek

Tedavi seçenekleri kişinin HIV tipi, direnç testleri, eşlik eden hastalıkları, kullandığı diğer ilaçlar ve bireysel özelliklerine göre belirlenir.

Günümüzde birçok kişi günlük tablet tedavileri kullanırken uygun hastalarda uzun etkili enjeksiyon tedavileri gibi farklı seçenekler de bulunmaktadır.

U=U Ne Demektir?

U=U, “Undetectable = Untransmittable”, yani “Saptanamaz = Bulaştırmaz” anlamına gelir.

Bilimsel çalışmalar, HIV tedavisini düzenli kullanan ve viral yükünü sürekli olarak baskılanmış düzeyde tutan kişilerin HIV'i cinsel yolla partnerlerine bulaştırmadığını göstermiştir.

Güncel NIH kılavuzları, antiretroviral tedaviyle plazma HIV RNA düzeyinin sürekli olarak 200 kopya/mL'nin altında tutulmasının cinsel HIV bulaşını önlediğini belirtmektedir.

Gebelik ve HIV

HIV gebelik, doğum ve emzirme dönemlerinde bebeğe geçebilir. Ancak günümüzde etkili antiretroviral tedavi sayesinde bu risk çok önemli ölçüde azaltılabilir.

HIV ile yaşayan ve gebelik planlayan veya gebe olan kişilerde:

• Antiretroviral tedavinin düzenli kullanılması
• Viral yükün takip edilmesi
• Enfeksiyon Hastalıkları ile Kadın Hastalıkları ve Doğum ekiplerinin ortak takibi
• Doğum planının bireyselleştirilmesi
• Bebeğe gerekli koruyucu tedavinin planlanması
• Bebeğin HIV açısından uygun zamanlarda test edilmesi

bulaş riskinin azaltılması açısından önemlidir.

Emzirme konusunda öneriler ülkenin sağlık sistemi, viral baskılanma durumu ve bireysel koşullara göre değişebileceğinden karar ilgili uzmanlarla birlikte verilmelidir.

HIV'den Korunma Yolları Nelerdir?

HIV bulaşını azaltmak için birden fazla etkili korunma yöntemi bulunmaktadır.

• Prezervatif kullanımı: Vajinal ve anal cinsel ilişkide doğru ve düzenli prezervatif kullanımı HIV ve birçok cinsel yolla bulaşan enfeksiyon riskini azaltır.
• PrEP: HIV taşımayan ve HIV'e maruz kalma riski bulunan uygun kişilerde koruyucu tedavi olarak kullanılabilir.
• PEP: Olası HIV temasından sonra en geç 72 saat içerisinde başlanabilecek acil koruyucu tedavidir.
• Enjektör ve iğneleri paylaşmamak: Enjeksiyon ekipmanları ortak kullanılmamalıdır.
• HIV testi yaptırmak: HIV durumunun bilinmesi erken tedavi ve bulaşın önlenmesi açısından önemlidir.
• ART ve U=U: HIV ile yaşayan kişinin tedaviyle viral yükünü sürekli baskılaması cinsel yolla HIV bulaşını önler.
• Diğer cinsel yolla bulaşan enfeksiyonların değerlendirilmesi: Risk durumuna göre tarama ve tedavi planlanabilir.

Ne Zaman Sağlık Kuruluşuna Başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlarda Enfeksiyon Hastalıkları değerlendirmesi önerilir:

• HIV açısından risk oluşturabileceğini düşündüğünüz bir cinsel temas yaşadıysanız
• HIV içerebilecek kanla temas ettiyseniz
• Ortak iğne veya enjeksiyon ekipmanı kullandıysanız
• HIV testiniz reaktif veya pozitif sonuçlandıysa
• PrEP kullanmayı değerlendiriyorsanız
• HIV ile yaşıyor ve tedavi/takip planlaması gerekiyorsa
• Gebelik planlıyor ve sizde veya partnerinizde HIV bulunuyorsa

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynakça

1. Academic Hospital. AIDS / HIV Enfeksiyonu Nedir? Nasıl Bulaşır? Tedavisi Nasıldır?
2. World Health Organization (WHO). HIV and AIDS
3. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). About HIV
4. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Getting Tested for HIV
5. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Preventing HIV with PrEP
6. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Preventing HIV with PEP
7. HIVinfo, National Institutes of Health. The Stages of HIV Infection
8. NIH ClinicalInfo. Initiation of Antiretroviral Therapy
9. NIH ClinicalInfo. Antiretroviral Therapy to Prevent Sexual Transmission of HIV – U=U