Unutkanlık Neden Olur? Ne Zaman Hastalık Belirtisi Olabilir?

Unutkanlık, zaman zaman herkesin yaşayabileceği bir durumdur. Yoğun çalışma temposu, uykusuzluk, stres veya dikkatin başka bir noktaya yönelmesi nedeniyle isimleri, randevuları ya da bir eşyanın nereye konulduğunu geçici olarak hatırlamak zorlaşabilir.

Her unutkanlık Alzheimer hastalığı veya demans anlamına gelmez. Ancak unutkanlığın giderek artması, kişinin işini, ev yaşamını, para yönetimini, ilaç kullanımını, yol bulmasını veya diğer günlük işlevlerini etkilemeye başlaması tıbbi değerlendirme gerektirebilir.

Unutkanlığın altında yalnızca nörodejeneratif hastalıklar değil; depresyon ve anksiyete, uyku sorunları, bazı ilaçlar, vitamin eksiklikleri, tiroid hastalıkları, metabolik bozukluklar, duyma-görme sorunları, damar hastalıkları ve başka birçok neden bulunabilir.

Unutkanlık Nedir?

Hafıza; bilgiyi öğrenme, depolama ve gerektiğinde yeniden hatırlama süreçlerini içerir. Bu süreç yalnızca beynin “hafıza merkezine” bağlı değildir; dikkat, uyku, duygu durumu, dil, yürütücü işlevler ve duyusal girdiler de kişinin hatırlama performansını etkiler.

Bu nedenle kişinin “hafızam bozuldu” şeklinde tarif ettiği bir sorun bazen gerçek bir hafıza bozukluğundan çok:

• Dikkat dağınıklığı
• Konsantrasyon güçlüğü
• Uykusuzluk
• Depresyon veya anksiyete
• Yoğun stres

ile ilişkili olabilir.

Normal Yaşlanmaya Bağlı Unutkanlık Nasıldır?

Yaş ilerledikçe yeni bilgiyi öğrenmek veya bir bilgiyi hatırlamak geçmişe göre biraz daha uzun sürebilir. Bu durum tek başına demans anlamına gelmez.

Normal yaşlanmada görülebilecek örnekler:

• Bir kişinin adını kısa süreliğine hatırlayamayıp daha sonra hatırlamak
• Zaman zaman anahtar veya telefonu nereye koyduğunu unutmak
• Bir randevuyu unutup daha sonra hatırlamak
• Yeni bir teknolojiyi veya işlemi öğrenmek için daha fazla zamana ihtiyaç duymak

Bu değişikliklerde kişi genellikle günlük yaşamını bağımsız şekilde sürdürebilir.

Buna karşılık unutkanlık nedeniyle günlük işlevlerde belirgin bozulma ortaya çıkması normal yaşlanmanın parçası olarak kabul edilmemelidir.

Hafif Bilişsel Bozukluk Nedir?

Hafif bilişsel bozukluk (HBB / MCI), kişinin yaşı için beklenenden daha belirgin hafıza veya diğer bilişsel sorunlar yaşadığı ancak günlük yaşamındaki bağımsızlığının büyük ölçüde korunduğu klinik durumdur.

Belirtiler arasında:

• Eşyaları normalden daha sık kaybetme
• Randevuları veya planlanan işleri daha sık unutma
• Kelime bulmakta yaşıtlarına göre daha fazla zorlanma
• Yakın çevrenin bilişsel değişiklikleri fark etmeye başlaması

görülebilir.

Hafif bilişsel bozukluğu olan herkes demansa ilerlemez. Bazı kişilerde bulgular stabil kalabilir veya altta yatan tedavi edilebilir bir neden düzeltilince gerileyebilir. Bu nedenle düzenli takip önemlidir.

Unutkanlık ve Demans Arasındaki Fark Nedir?

Demans, yalnızca unutkanlık değildir. Hafıza, düşünme, dil, muhakeme, problem çözme, davranış veya diğer bilişsel işlevlerdeki bozulmanın kişinin günlük yaşam aktivitelerini etkileyecek düzeye ulaşmasını ifade eder.

Demans normal yaşlanmanın doğal veya kaçınılmaz bir sonucu değildir.

Erken dönemde:

• Yakın zamanda yaşanan olayları sık unutma
• Aynı soruyu tekrar tekrar sorma
• Tanıdık yerlerde yön bulmakta zorlanma
• Fatura veya para yönetiminde zorlanma
• Konuşurken kelime bulmakta belirgin güçlük
• Planlama ve karar vermede bozulma
• Daha önce kolayca yapılan işleri yapmakta güçlük
• Davranış veya kişilik değişiklikleri

görülebilir.

Dünya Sağlık Örgütü'nün 2026 verilerine göre Alzheimer hastalığı demansın en sık nedenidir ve demans olgularının yaklaşık %60–70'ine katkıda bulunabilir.

Diğer önemli demans nedenleri arasında:

• Vasküler demans
• Lewy cisimcikli demans
• Frontotemporal demans
• Parkinson hastalığıyla ilişkili demans
• Birden fazla patolojinin birlikte bulunduğu karma demanslar

yer alır.

Unutkanlığın Diğer Nedenleri Nelerdir?

Unutkanlık yakınmasının birçok nedeni olabilir ve bunların bir bölümü tedavi edilebilir.

Depresyon ve Anksiyete

Depresyon, yoğun kaygı ve kronik stres dikkat ve konsantrasyonu bozabilir. Bilgi yeterince iyi kodlanamadığı için kişi daha sonra bu bilgiyi hatırlamakta zorlanabilir.

Uyku Sorunları

Uyku süresinin yetersiz olması, kalitesiz uyku ve uyku apnesi gibi durumlar gündüz dikkatini ve bilişsel performansı etkileyebilir.

Vitamin ve Metabolik Sorunlar

B12 vitamini eksikliği, tiroid fonksiyon bozuklukları ve bazı metabolik sorunlar bilişsel yakınmalara katkıda bulunabilir.

Damar Hastalıkları

İnme, küçük damar hastalığı ve diğer serebrovasküler hastalıklar hafıza ve yürütücü işlevler dahil olmak üzere bilişsel fonksiyonları etkileyebilir.

Beyin ve Sinir Sistemi Hastalıkları

Kafa travması, bazı beyin tümörleri, nörodejeneratif hastalıklar, epilepsi ve bazı enfeksiyöz veya otoimmün nörolojik hastalıklar bilişsel değişikliklere neden olabilir.

İşitme ve Görme Sorunları

Özellikle ileri yaşta belirgin işitme veya görme kaybı, kişinin çevresinden yeterli bilgi alamamasına ve bilişsel performansının olduğundan daha düşük görünmesine neden olabilir. Duyusal kayıplar ayrıca bilişsel gerileme ve demans riskiyle de ilişkilidir.

İlaçlar Unutkanlığa Neden Olabilir mi?

Evet. Bazı ilaçlar özellikle ileri yaştaki kişilerde dikkat, hafıza veya bilinç düzeyini etkileyebilir.

Özellikle:

• Antikolinerjik etkili bazı ilaçlar
• Bazı uyku ilaçları ve sakinleştiriciler
• Bazı güçlü ağrı kesiciler
• Birden fazla ilacın birlikte kullanılması

bilişsel yakınmaları artırabilir.

Bu nedenle unutkanlık değerlendirmesinde hastanın kullandığı tüm reçeteli ilaçların, reçetesiz ürünlerin ve takviyelerin gözden geçirilmesi önemlidir.

Unutkanlıkta Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Aşağıdaki değişiklikler varsa Nöroloji veya ilgili uzmanlık alanında değerlendirme önerilir:

• Unutkanlığın giderek artması
• Aynı soruları sık sık tekrarlama
• Tanıdık yerlerde kaybolma
• İlaçları doğru kullanmakta zorlanma
• Fatura, banka veya para yönetiminin bozulması
• Yemek yapma veya alışveriş gibi daha önce kolay yapılan işlerde belirgin zorlanma
• Konuşma ve kelime bulmada belirgin değişiklik
• Muhakeme veya karar verme yetisinde bozulma
• Kişilik veya davranış değişiklikleri
• Yakın çevrenin kişinin hafıza veya düşünme becerilerindeki değişikliği fark etmesi

Aile veya yakın çevreden alınan bilgiler değerlendirmede önemlidir; çünkü bazı kişiler bilişsel değişikliklerinin farkında olmayabilir.

Hangi Unutkanlık veya Bilinç Değişiklikleri Acil Değerlendirme Gerektirir?

Aylar veya yıllar içinde yavaş ilerleyen unutkanlık ile saatler veya günler içinde ortaya çıkan ani bilinç ve biliş değişikliği aynı şekilde değerlendirilmez.

Aşağıdaki durumlarda acil tıbbi değerlendirme gerekebilir:

• Aniden başlayan belirgin kafa karışıklığı veya bilinç değişikliği
• Konuşma bozukluğu
• Yüzde kayma
• Kol veya bacakta ani güçsüzlük ya da uyuşma
• Ani görme kaybı veya denge bozukluğu
• Yeni gelişen nöbet
• Kafa travması sonrası bilinç veya hafıza değişikliği
• Şiddetli yeni baş ağrısıyla birlikte bilinç değişikliği
• Ateşle birlikte belirgin bilinç bulanıklığı

Unutkanlığın Nedeni Nasıl Araştırılır?

Unutkanlık için tek bir tanı testi yoktur. Değerlendirme kişinin şikâyetine, yaşına, günlük yaşamına ve eşlik eden belirtilere göre aşamalı olarak yapılır.

1. Ayrıntılı Öykü

Hekim:

• Unutkanlığın ne zaman başladığını
• İlerleyip ilerlemediğini
• Günlük yaşamı etkileyip etkilemediğini
• Uyku ve ruhsal durumu
• Kullanılan ilaçları
• Alkol ve diğer maddelerin kullanımını
• Geçirilmiş inme veya kafa travmalarını
• Ailede nörolojik hastalık öyküsünü

sorgulayabilir.

Mümkünse kişiyi iyi tanıyan bir aile üyesi veya yakının verdiği bilgiler de değerlendirmeye eklenir.

2. Fizik ve Nörolojik Muayene

Kas gücü, denge, yürüme, refleksler, göz hareketleri, konuşma ve diğer nörolojik işlevler değerlendirilir. Gerektiğinde ruhsal durum ve işitme-görme fonksiyonları da gözden geçirilir.

3. Bilişsel Değerlendirme

Kısa bilişsel testlerle:

• Hafıza
• Dikkat
• Yönelim
• Dil
• Planlama ve yürütücü işlevler
• Görsel-mekânsal beceriler

hakkında bilgi edinilebilir.

Tek bir bilişsel testin normal çıkması, klinik şüphe yüksekse bilişsel hastalığı tek başına dışlamaz.

Unutkanlıkta Hangi Testler Yapılabilir?

Herkese aynı test paketi uygulanmaz. Test seçimi öykü ve muayeneye göre yapılmalıdır.

Kan Testleri

Klinik duruma göre:

• Tam kan sayımı
• B12 vitamini
• Tiroid fonksiyon testleri
• Glukoz
• Karaciğer ve böbrek fonksiyonları
• Elektrolitler

ve öykünün gerektirdiği diğer laboratuvar incelemeleri istenebilir.

Enfeksiyon veya otoimmün hastalıklara yönelik testler ise her unutkanlık hastasında rutin değildir; klinik şüphe varsa seçilir.

Beyin MR veya BT

Yapısal beyin görüntülemesi:

• İnme
• Tümör
• Hidrosefali
• Bazı damar hastalıkları
• Atrofi paternleri
• Diğer yapısal nedenler

açısından bilgi verebilir ve demans alt tipinin değerlendirilmesine yardımcı olabilir.

MR genellikle daha ayrıntılı beyin dokusu değerlendirmesi sağlar; ancak hastanın klinik durumu, aciliyet, erişilebilirlik ve MR'a uygunluğu gibi faktörlere göre BT de kullanılabilir.

Nöropsikolojik Testler

Daha ayrıntılı bilişsel değerlendirme gerektiğinde nöropsikolojik testler kullanılabilir.

Bu testler:

• Hafıza
• Dikkat
• Dil
• İşlemleme hızı
• Yürütücü işlevler
• Görsel-mekânsal işlevler

gibi farklı bilişsel alanları ayrıntılı olarak inceleyebilir.

Özellikle bilişsel bozukluk olup olmadığının, demansa bağlı olup olmadığının veya demans alt tipinin klinik olarak net olmadığı durumlarda yararlı olabilir.

Unutkanlıkta EEG Gerekir mi?

EEG her unutkanlık hastasında rutin olarak gerekli değildir.

Elektroensefalografi beynin elektriksel aktivitesini değerlendirir ve özellikle:

• Epileptik nöbet şüphesi
• Tekrarlayan kısa süreli bilinç veya farkındalık kayıpları
• Bazı ensefalopati tabloları
• Hızla ilerleyen ve alışılmadık bilişsel tablolar

gibi özel durumlarda istenebilir.

EEG, Alzheimer hastalığını rutin olarak teşhis etmek için kullanılmaz.

Unutkanlık Nasıl Tedavi Edilir?

Unutkanlığın tek bir tedavisi yoktur. Tedavi, altta yatan nedene göre belirlenir.

Tedavi Edilebilir Nedenler

Örneğin:

• B12 eksikliği varsa eksikliğin yerine konması
• Tiroid hastalığının tedavisi
• Depresyon veya anksiyetenin uygun şekilde tedavi edilmesi
• Uyku apnesinin tedavisi
• Bilişi etkileyen ilaçların hekim tarafından gözden geçirilmesi
• İşitme veya görme kaybının düzeltilmesi

bilişsel yakınmalarda iyileşmeye katkı sağlayabilir.

Hafif Bilişsel Bozukluk

Hafif bilişsel bozukluğun bütün nedenlerini tedavi eden standart tek bir ilaç yoktur. Altta yatan riskler değerlendirilir ve bilişsel durum zaman içinde takip edilir.

Hafif bilişsel bozukluğu olan kişilerin bilişsel işlevlerindeki değişimin düzenli aralıklarla izlenmesi önemlidir.

Demans

Demans tanısı konulduğunda tedavi demansın nedenine ve evresine göre planlanır.

Alzheimer hastalığında bazı hastalarda donepezil, rivastigmin, galantamin veya memantin gibi ilaçlar semptomların yönetiminde kullanılabilir. Farklı demans türlerinde ilaç seçimi değişebilir ve her demans ilacı bütün demans türleri için uygun değildir.

Fiziksel aktivite, rehabilitasyon, bilişsel uyarım, sosyal katılım, günlük yaşamı kolaylaştıran düzenlemeler ve hasta yakınlarına destek de bakımın önemli parçalarıdır.

Bilişsel Sağlığı Korumak İçin Neler Yapılabilir?

Demansın bütün türlerini kesin olarak önleyen tek bir yöntem bulunmamaktadır. Ancak güncel WHO önerileri birçok değiştirilebilir risk faktörünün kontrolünün bilişsel gerileme ve demans riskini azaltmaya yardımcı olabileceğini göstermektedir.

Beyin ve damar sağlığını desteklemek için:

• Düzenli fiziksel aktivite yapmak
• Sigara kullanmamak
• Zararlı düzeyde alkol tüketiminden kaçınmak
• Dengeli beslenmek
• Tansiyonu kontrol altında tutmak
• Diyabet ve kolesterolü uygun şekilde yönetmek
• Sağlıklı vücut ağırlığını korumak
• Sosyal olarak aktif kalmak
• Bilişsel olarak uyarıcı etkinliklere devam etmek
• İşitme kaybı varsa değerlendirme ve uygun işitme desteği almak
• Uyku sorunlarını değerlendirmek

yararlı olabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynakça

1. Academic Hospital. Unutkanlık: Hangi Durumlar Hastalık Habercisi Olabilir?
2. World Health Organization. Dementia – Fact Sheet
3. National Institute on Aging. Memory Problems, Forgetfulness, and Aging
4. National Institute on Aging. What Is Mild Cognitive Impairment?
5. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Dementia: Assessment, Management and Support for People Living With Dementia and Their Carers
6. World Health Organization. Risk Reduction of Cognitive Decline and Dementia: WHO Guidelines, Second Edition