Osteoporoz (Kemik Erimesi) Nedir? Belirtileri, Tanısı ve Tedavisi

Osteoporoz, kemik gücünün azalması ve kemiğin kırılgan hale gelmesi sonucunda kırık riskinin arttığı sistemik bir iskelet hastalığıdır.

Osteoporozda kemik mineral yoğunluğu azalabilir ve kemiğin mikromimarisi bozulabilir. Sonuç olarak kemik, normalde kırığa yol açmayacak kadar düşük enerjili travmalarda bile kırılabilir.

Hastalık uzun süre belirti vermeden ilerleyebildiği için bazı kişiler osteoporoz tanısını ancak bir omurga, kalça, el bileği veya başka bir kırılganlık kırığı sonrasında alır.

Osteoporoz Nedir?

Kemik canlı bir dokudur ve yaşam boyunca sürekli olarak yapım ve yıkım süreçlerinden geçer.

Osteoporozda kemik yapımı ile kemik yıkımı arasındaki denge kemik kaybı yönüne kayar. Kemik mineral yoğunluğu azalırken kemiğin iç yapısı da zayıflayabilir.

Bu durum kemiğin mekanik dayanıklılığını azaltır ve kırık riskini artırır.

Osteoporozun temel klinik önemi yalnızca düşük kemik yoğunluğu değil, kırık oluşma riskinin artmasıdır.

“Kemik Erimesi” İfadesi Ne Anlama Gelir?

Osteoporoz halk arasında sıklıkla “kemik erimesi” olarak adlandırılır.

Ancak kemik gerçek anlamda eriyip sıvılaşmaz. Kemikte:

• Mineral yoğunluğunda azalma
• Trabeküler yapıda incelme ve bağlantı kaybı
• Kortikal kemikte incelme
• Kemik dayanıklılığında azalma

gibi değişiklikler meydana gelir.

Dolayısıyla “kemik erimesi” günlük kullanımda anlaşılır bir ifade olsa da tıbbi olarak osteoporoz, kemik yoğunluğu ve kalitesindeki bozulmayla ilişkili bir hastalıktır.

Osteoporoz Kimlerde Daha Sık Görülür?

Osteoporoz riski yaşla birlikte artar. Kadınlarda özellikle menopozdan sonra östrojen düzeyinin azalması kemik kaybını hızlandırabilir.

Ancak osteoporoz erkeklerde de görülebilir ve erkeklerde ortaya çıkan kırıklar da ciddi sonuçlara yol açabilir.

Riskin daha yüksek olabileceği gruplar arasında:

• Menopoz sonrası kadınlar
• İleri yaştaki kadın ve erkekler
• Daha önce düşük travmalı kırık geçirenler
• Ailesinde özellikle kalça kırığı öyküsü bulunanlar
• Düşük vücut ağırlığı olanlar
• Uzun süre kortikosteroid kullananlar
• Bazı endokrin, romatolojik, gastrointestinal veya hematolojik hastalıkları bulunanlar

yer alır.

Osteoporoz Risk Faktörleri Nelerdir?

Osteoporoz ve kırık riskinin değerlendirilmesinde birden fazla faktör birlikte dikkate alınır.

Değiştirilemeyen Risk Faktörleri

• İleri yaş
• Kadın cinsiyet
• Menopoz
• Ailede osteoporoz veya kalça kırığı öyküsü
• Daha önce kırılganlık kırığı geçirilmiş olması

Değiştirilebilir veya Tedavi Edilebilir Risk Faktörleri

• Sigara kullanımı
• Fiziksel hareketsizlik
• Yetersiz beslenme veya aşırı düşük vücut ağırlığı
• Yetersiz kalsiyum alımı
• D vitamini eksikliği
• Aşırı alkol tüketimi
• Sık düşme

Osteoporoza Yol Açabilen Hastalıklar

İkincil osteoporoz nedenleri arasında:

• Hipertiroidi
• Hiperparatiroidi
• Cushing sendromu
• Hipogonadizm
• Tip 1 ve tip 2 diyabet
• Romatoid artrit
• Çölyak hastalığı
• Malabsorpsiyon sendromları
• Bazı kronik böbrek, karaciğer ve hematolojik hastalıklar

bulunabilir.

Osteoporoza Yol Açabilen İlaçlar

Özellikle uzun süreli sistemik glukokortikoid/kortizon kullanımı kemik kaybı ve kırık riskini artırabilir.

Bunun yanında bazı epilepsi ilaçları, hormon baskılayıcı kanser tedavileri ve diğer bazı ilaçlar da kişinin klinik durumuna göre kemik sağlığını etkileyebilir.

İlaçlar doktor önerisi olmadan bırakılmamalıdır.

Osteoporoz Belirtileri Nelerdir?

Osteoporoz çoğu zaman kırık gelişene kadar belirti vermez. Bu nedenle bazen “sessiz hastalık” olarak tanımlanır.

Osteoporoza bağlı omurga kırıkları ise her zaman belirgin bir travmayla ortaya çıkmayabilir.

Omurga kırığı geliştiğinde:

• Yeni başlayan sırt veya bel ağrısı
• Boyda kısalma
• Sırtta öne doğru eğilme veya kamburlaşma
• Duruş değişiklikleri

görülebilir.

Ancak osteoporozun kendisi her zaman ağrı yapmaz. “Kemiklerim ağrıyor, kesin osteoporozum var” şeklinde bir çıkarım doğru değildir; yaygın kemik veya kas ağrılarının birçok farklı nedeni olabilir.

Kırılganlık Kırığı Nedir?

Kırılganlık kırığı, sağlıklı bir kemiğin normalde kırılmasının beklenmediği kadar düşük enerjili bir travma sonucunda oluşan kırığı ifade eder.

Tipik örnek, kişinin kendi boyu seviyesinden veya daha düşük bir seviyeden düşmesi sonrası oluşan kırıklardır.

Osteoporozla en sık ilişkilendirilen ciddi kırık bölgeleri:

• Omurga
• Kalça
• El bileği/ön kol
• Omuzun üst bölümü

olarak sayılabilir.

Özellikle kalça kırıkları hareket kabiliyetinde ciddi azalmaya, bağımsızlığın kaybına ve mortalite riskinin artmasına yol açabilir.

Yaşla Birlikte Osteoporoz Riski Neden Artar?

Yaş ilerledikçe kemik yapım ve yıkım dengesi değişebilir ve kemik kaybı hızlanabilir.

Ayrıca:

• Kadınlarda menopoz sonrası östrojen azalması
• Erkeklerde yaşla ilişkili hormonal değişiklikler
• Kas kütlesinin ve gücünün azalması
• Daha az fiziksel aktivite
• D vitamini yetersizliği riskinin artması
• Denge ve görme problemlerinin artması
• Düşme riskinin yükselmesi
• Birden fazla ilaç kullanımı

kırık riskini artırabilir.

Bu nedenle osteoporozda yalnızca kemiğin yoğunluğu değil, düşme riski, kas gücü ve kişinin genel fonksiyonel durumu da önemlidir.

Kimlere Osteoporoz Taraması Yapılmalı?

Osteoporoz taraması için kullanılan yaş sınırları ve risk değerlendirme yöntemleri kılavuzlara göre bazı farklılıklar gösterebilir.

Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği'nin yaklaşımında DXA değerlendirmesi genel olarak:

• 65 yaş ve üzerindeki kadınlarda
• 70 yaş ve üzerindeki erkeklerde
• Daha genç olmakla birlikte osteoporoz veya kırık açısından belirgin risk faktörleri bulunan kişilerde

değerlendirilebilir.

2025 USPSTF önerisi ise:

• 65 yaş ve üzerindeki kadınlarda osteoporoz taraması yapılmasını
• 65 yaşından genç postmenopozal kadınlarda risk faktörü varsa önce klinik kırık riskinin değerlendirilmesini ve risk yüksekse DXA yapılmasını

önermektedir.

USPSTF, toplum düzeyinde asemptomatik erkeklerin rutin taranmasının yarar-zarar dengesi konusunda mevcut kanıtları henüz yeterli bulmamaktadır. Bununla birlikte erkeklerde bireysel risk faktörleri ve diğer uzmanlık kılavuzları göz önüne alınarak DXA gerekebilir.

Osteoporoz Tanısı Nasıl Konur?

Osteoporoz tanısı yalnızca tek bir test sonucuna bakılarak değerlendirilmez. Klinik öykü, kırık geçmişi, risk faktörleri ve kemik mineral yoğunluğu birlikte ele alınır.

Değerlendirmede:

• Daha önce geçirilmiş kırıklar
• Düşme öyküsü
• Kullanılan ilaçlar
• Menopoz ve hormonal durum
• Ailede kırık öyküsü
• Boy ve kilo
• DXA ile kemik mineral yoğunluğu
• Gerektiğinde omurga görüntülemesi
• İkincil osteoporoz nedenlerine yönelik laboratuvar testleri

kullanılabilir.

Direkt grafi, BT veya MR başka nedenlerle çekildiğinde osteoporoz ya da omurga kırığı açısından ipuçları sağlayabilir; ancak rutin kemik mineral yoğunluğu ölçümünde temel yöntem merkezi DXA'dır.

DXA ve T-Skoru Nedir?

DXA (Dual-Energy X-ray Absorptiometry), kemik mineral yoğunluğunun değerlendirilmesinde en yaygın kullanılan ve klinik olarak temel kabul edilen yöntemdir.

Genellikle:

• Bel omurgası
• Kalça

bölgelerinden ölçüm yapılır.

Postmenopozal kadınlarda ve 50 yaş ve üzerindeki erkeklerde DXA sonucunun değerlendirilmesinde sıklıkla T-skoru kullanılır.

Ancak T-skoru tek başına kişinin gelecekteki kırık riskini tamamen açıklamaz.

Ayrıca genç erişkinlerde, premenopozal kadınlarda ve 50 yaşından genç erkeklerde değerlendirme yaklaşımı farklıdır; bu kişilerde Z-skoru ve klinik nedenler daha fazla önem kazanır.

FRAX Kırık Riski Nedir?

FRAX, kişinin klinik risk faktörlerini ve gerektiğinde femur boynu kemik mineral yoğunluğunu kullanarak önümüzdeki 10 yıldaki kırık riskini tahmin etmeye yardımcı olan bir araçtır.

Değerlendirmeye:

• Yaş
• Cinsiyet
• Boy ve kilo
• Önceki kırık
• Anne veya babada kalça kırığı
• Sigara
• Glukokortikoid kullanımı
• Romatoid artrit
• Bazı ikincil osteoporoz nedenleri
• Alkol kullanımı

gibi faktörler dahil edilebilir.

FRAX sonucu tek başına tanı değildir. Tedavi eşikleri ülkeye ve kullanılan kılavuza göre değişebilir; sonuç klinik değerlendirmeyle birlikte yorumlanmalıdır.

Osteoporozun Nedeni Araştırılır mı?

Evet. Özellikle genç yaşta osteoporoz gelişenlerde, erkeklerde, beklenenden ağır kemik kaybı bulunanlarda veya kırık öyküsü olanlarda ikincil nedenlerin araştırılması önemlidir.

Hastanın durumuna göre:

• Kalsiyum
• Fosfor
• D vitamini
• Böbrek ve karaciğer fonksiyonları
• Tiroid fonksiyonları
• Paratiroid hormonu
• Tam kan sayımı
• Gerekli kişilerde çölyak veya hormonal değerlendirmeler

gibi testler istenebilir.

Herkese aynı laboratuvar paketi uygulanmaz; testler klinik bulgulara göre seçilir.

Osteoporoz Nasıl Tedavi Edilir?

Osteoporoz tedavisinin ana amacı kırıkları önlemektir.

Tedavi planı çoğunlukla birden fazla bileşenden oluşur:

• Altta yatan ikincil nedenlerin tedavisi
• Yeterli ve dengeli beslenme
• Yeterli kalsiyum ve D vitamini alımının sağlanması
• Kas güçlendirici ve ağırlık taşıyıcı egzersiz
• Sigaranın bırakılması
• Aşırı alkol tüketiminden kaçınılması
• Düşme riskinin azaltılması
• Kırık riski yüksek kişilerde osteoporoz ilaçları

şeklinde planlanabilir.

Hangi hastada ilaç başlanacağı yalnızca T-skoruna göre değil; yaş, kırık öyküsü, kırık riski, diğer hastalıklar, böbrek fonksiyonu ve kullanılan ilaçlar dikkate alınarak belirlenir.

Osteoporozda Kalsiyum ve D Vitamini Gerekli midir?

Kalsiyum ve D vitamini kemik sağlığı açısından önemlidir ancak herkese gelişigüzel yüksek doz takviye verilmesi doğru değildir.

Kalsiyum

Kalsiyum ihtiyacının mümkün olduğunca besinlerden karşılanması tercih edilir.

Kalsiyum kaynakları arasında:

• Süt
• Yoğurt
• Peynir
• Kalsiyumla zenginleştirilmiş uygun ürünler
• Bazı yeşil sebzeler
• Bazı kuruyemiş ve tohumlar

yer alabilir.

Beslenmeyle yeterli kalsiyum alınamıyorsa kişinin ihtiyacına göre takviye düşünülebilir.

D Vitamini

D vitamini kalsiyum emilimi ve kas-kemik fonksiyonlarında önemlidir.

Eksiklik veya yetersizlik saptanırsa kişinin D vitamini düzeyi, yaşı, böbrek fonksiyonu, eşlik eden hastalıkları ve kullandığı ilaçlar dikkate alınarak uygun tedavi planlanabilir.

Osteoporozda Egzersiz Nasıl Olmalı?

Egzersiz kemik sağlığının yanı sıra kas gücünün, dengenin ve koordinasyonun korunmasına yardımcı olur.

Uygun kişilerde egzersiz programı:

• Ağırlık taşıyıcı aktiviteler: Yürüme, merdiven çıkma ve uygun diğer yerçekimine karşı aktiviteler
• Direnç egzersizleri: Kas gücünü artıran uygun ağırlık veya direnç çalışmaları
• Denge egzersizleri: Düşme riskini azaltmaya yardımcı olan çalışmalar
• Postür ve sırt kası egzersizleri: Omurgayı destekleyen çalışmalar

içerebilir.

Ancak daha önce omurga kırığı geçiren veya kırık riski çok yüksek olan kişilerde egzersizin türü önemlidir.

Osteoporoz İlaçları Nelerdir?

Osteoporoz ilaçları temel olarak kemik yıkımını azaltan ve kemik yapımını artıran tedaviler şeklinde sınıflandırılabilir.

Bisfosfonatlar

Alendronat, risedronat ve zoledronik asit gibi bisfosfonatlar birçok hastada ilk seçenekler arasında yer alabilir.

Oral bisfosfonatların emilim ve yemek borusu yan etkileri nedeniyle kullanım biçimine dikkat edilmesi gerekir.

Bisfosfonat tedavisine ne kadar devam edileceği ve uygun hastalarda tedaviye ara verilip verilemeyeceği kırık riskinin yeniden değerlendirilmesiyle belirlenir. “İlaç tatili” bütün osteoporoz ilaçları için geçerli bir kavram değildir.

Denosumab

Denosumab kemik yıkımını azaltan enjeksiyon tedavilerinden biridir.

Denosumab tedavisinin zamanında uygulanması önemlidir. Tedavinin geciktirilmesi veya başka bir uygun kemik koruyucu tedavi planlanmadan kesilmesi hızlı kemik kaybına ve özellikle omurga kırığı riskinin artmasına yol açabilir.

Kemik Yapımını Artıran Tedaviler

Çok yüksek kırık riski bulunan seçilmiş hastalarda:

• Teriparatid gibi paratiroid hormon analogları
• Romosozumab gibi kemik yapımını artırıcı etkisi bulunan tedaviler

değerlendirilebilir.

Bu ilaçlar genellikle belirli bir süre kullanılır ve ardından elde edilen kemik kazanımını korumak için uygun antiresorptif tedavi gerekebilir.

İlaç seçimi kişinin kırık riskine, böbrek fonksiyonuna, kalp-damar öyküsüne, önceki tedavilere ve diğer hastalıklarına göre kişiselleştirilir.

Düşme ve Kırık Riski Nasıl Azaltılır?

Osteoporozlu kişilerde kırıkların önemli bir bölümü düşme sonrasında meydana gelir.

Ev ortamında:

• Kaygan zeminlerin düzeltilmesi
• Takılmaya neden olan halı ve kabloların düzenlenmesi
• Merdiven ve koridorların iyi aydınlatılması
• Banyoda kaymaz yüzey ve tutunma aparatlarının kullanılması
• Uygun ayakkabı kullanılması

yardımcı olabilir.

Ayrıca:

• Görme sorunlarının düzeltilmesi
• Denge ve kas gücünün geliştirilmesi
• Düşme riskini artıran ilaçların hekim tarafından gözden geçirilmesi
• Ortostatik hipotansiyon gibi sorunların değerlendirilmesi
• Gerektiğinde baston veya yürüteç kullanılması

önemlidir.

Osteoporoz İçin Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Özellikle aşağıdaki durumlarda değerlendirme önerilir:

• Düşük travmalı bir kırık geçirilmesi
• Boyda belirgin kısalma
• Yeni gelişen kamburluk veya omurga şekil değişikliği
• Menopoz sonrası osteoporoz risk faktörlerinin bulunması
• Uzun süreli kortizon kullanılması
• Erken menopoz
• Erkeklerde testosteron eksikliği
• Çölyak, romatoid artrit veya hormonal hastalık gibi ikincil nedenlerin bulunması
• Daha önce osteopeni veya osteoporoz saptanmış olması

durumlarında kemik sağlığı ve kırık riski değerlendirilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynakça

1. Academic Hospital. Osteoporoz Nedir? Tanı ve Tedavi Yöntemleri Nelerdir?
2. Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği. Osteoporoz (Kemik Erimesi)
3. U.S. Preventive Services Task Force. Osteoporosis to Prevent Fractures: Screening – 2025
4. Bone Health and Osteoporosis Foundation. The Clinician's Guide to Prevention and Treatment of Osteoporosis
5. Endocrine Society. Pharmacological Management of Osteoporosis in Postmenopausal Women
6. U.S. Food and Drug Administration. Denosumab and Severe Hypocalcemia in Advanced Chronic Kidney Disease