Obezite Nedir? Beden Kitle İndeksi, Riskler ve Tedavi Yöntemleri

Obezite Nedir?

Obezite, sağlığı olumsuz etkileyebilecek düzeyde aşırı veya anormal yağ dokusu birikimiyle karakterize edilen kronik bir hastalıktır.

Dünya Sağlık Örgütü obeziteyi; genetik, nörobiyolojik, davranışsal, çevresel ve toplumsal etkenlerin bir araya gelmesiyle gelişebilen kronik ve tekrarlayıcı bir hastalık olarak tanımlamaktadır.

Bu nedenle obezite yalnızca “fazla yemek” veya “az hareket etmek” üzerinden açıklanmamalıdır.

Beslenme ve fiziksel aktivite önemli olmakla birlikte uyku, ilaçlar, hormonal veya metabolik hastalıklar, psikolojik durum, genetik yatkınlık ve kişinin yaşadığı çevre de vücut ağırlığını etkileyebilir.

Obezite Neden Olur?

Obezitenin gelişiminde genellikle birden fazla faktör birlikte rol oynar.

Bunlar arasında:

• Genetik yatkınlık
• İştah ve enerji dengesini düzenleyen nörobiyolojik mekanizmalar
• Enerji yoğunluğu yüksek beslenme örüntüleri
• Düşük fiziksel aktivite
• Uyku yetersizliği ve düzensiz uyku
• Bazı ilaçlar
• Bazı endokrin veya metabolik hastalıklar
• Psikolojik ve davranışsal faktörler
• Sosyoekonomik koşullar ve sağlıklı besine erişim
• Fiziksel aktiviteyi zorlaştıran çevresel koşullar

yer alabilir.

Beden Kitle İndeksi Nedir?

Beden Kitle İndeksi (BKİ), yetişkinlerde ağırlığın boya göre değerlendirilmesi için kullanılan pratik bir tarama ölçüsüdür.

İngilizcede Body Mass Index (BMI) olarak adlandırılır.

BKİ, vücut yağını doğrudan ölçmez. Bu nedenle tek başına kişinin metabolik sağlığı veya vücut kompozisyonu hakkında tam bilgi vermez.

Beden Kitle İndeksi Nasıl Hesaplanır?

BKİ şu formülle hesaplanır:

Örneğin 80 kilogram ağırlığında ve 1,70 metre boyunda bir kişinin BKİ değeri yaklaşık 27,7 kg/m²'dir.

BKİ yetişkinlerde kullanılabilir; çocuk ve ergenlerde ise yaş ve cinsiyete göre büyüme eğrileri ve BKİ persentilleri değerlendirilir.

Yetişkinlerde BKİ Sınıfları Nelerdir?

Genel yetişkin sınıflandırmasında:

• 18,5 kg/m²'nin altı: Düşük ağırlık
• 18,5–24,9 kg/m²: Sağlıklı ağırlık aralığı
• 25,0–29,9 kg/m²: Fazla kilolu
• 30,0–34,9 kg/m²: Sınıf 1 obezite
• 35,0–39,9 kg/m²: Sınıf 2 obezite
• 40 kg/m² ve üzeri: Sınıf 3 obezite

şeklinde bir sınıflandırma kullanılabilir.

“Morbid obezite” terimi geçmişte yaygın kullanılmış olsa da güncel klinik iletişimde Sınıf 3 obezite veya “şiddetli obezite” ifadeleri tercih edilebilir.

BKİ Tek Başına Yeterli midir?

Hayır.

BKİ kullanışlı bir tarama ölçüsüdür ancak kas ve yağ dokusunu birbirinden ayıramaz ve yağın vücuttaki dağılımını doğrudan göstermez.

Örneğin yüksek kas kütlesi bulunan bir sporcuda BKİ yüksek olabilir ancak bu durum aşırı yağ dokusu anlamına gelmeyebilir.

Buna karşılık BKİ sağlıklı kabul edilen aralıkta olsa bile karın bölgesinde belirgin yağlanma bulunabilir ve bu durum metabolik riski artırabilir.

Bel-Boy Oranı Neden Önemlidir?

Karın bölgesindeki yağlanma, tip 2 diyabet, hipertansiyon ve kardiyovasküler hastalık riski açısından önemlidir.

Özellikle BKİ'si 35 kg/m²'nin altında olan yetişkinlerde bel çevresinin boya oranı merkezi yağlanmayı değerlendirmeye yardımcı olabilir.

Bel çevresinin boya bölünmesiyle hesaplanır:

NICE, yetişkinlerde bel çevresinin mümkünse boyun yarısından az tutulmasını pratik bir hedef olarak önermektedir.

• 0,40–0,49: Merkezi yağlanma açısından düşük risk
• 0,50–0,59: Artmış merkezi yağlanma
• 0,60 ve üzeri: Yüksek merkezi yağlanma

Obezitenin Sağlık Riskleri Nelerdir?

Obezite birçok hastalıkla ilişkilidir ancak her obezite hastasında aynı hastalıkların gelişeceği söylenemez.

Artmış risk görülebilen durumlar arasında:

• Tip 2 diyabet
• Hipertansiyon
• Kalp ve damar hastalıkları
• Dislipidemi
• Obstrüktif uyku apnesi
• Metabolik ilişkili yağlı karaciğer hastalığı
• Diz ve kalça osteoartriti gibi eklem sorunları
• Bazı kanser türleri
• Üreme sağlığıyla ilgili bazı sorunlar
• Yaşam kalitesinde azalma ve psikososyal sorunlar

yer alabilir.

Obezite Değerlendirmesi Nasıl Yapılır?

Değerlendirme yalnızca tartıdaki sayıya odaklanmamalıdır.

Klinik değerlendirmede gerektiğinde:

• Boy ve kilo
• BKİ
• Bel çevresi ve bel-boy oranı
• Kan basıncı
• Kan şekeri veya HbA1c
• Kan lipidleri
• Karaciğer sağlığı
• Uyku apnesi belirtileri
• Kullanılan ilaçlar
• Beslenme ve fiziksel aktivite düzeni
• Uyku ve psikolojik durum

değerlendirilebilir.

Obezite Nasıl Tedavi Edilir?

Obezite tedavisinin amacı yalnızca tartıdaki sayıyı azaltmak değildir.

Temel hedefler:

• Sağlık risklerini azaltmak
• Metabolik hastalıkları iyileştirmek veya kontrol altına almak
• Fonksiyon ve yaşam kalitesini artırmak
• Kaybedilen kilonun uzun vadede korunmasını desteklemek

olarak özetlenebilir.

Tedavi kişinin gereksinimine göre:

• Beslenme düzenlemeleri
• Fiziksel aktivite
• Davranışsal destek
• Uyku ve yaşam tarzı düzenlemeleri
• Obezite tedavisinde kullanılan ilaçlar
• Seçilmiş hastalarda metabolik/bariatrik cerrahi

gibi seçenekleri içerebilir.

Beslenme Tedavisinin Rolü

Beslenme planı kişinin enerji ihtiyacı, sağlık durumu, kültürel alışkanlıkları, günlük yaşamı, erişebildiği besinler ve sürdürülebilirlik göz önünde bulundurularak hazırlanmalıdır.

Tek bir “en iyi obezite diyeti” yoktur.

Başarılı bir plan:

• Enerji alımını kişinin gereksinimine göre azaltabilir
• Yeterli protein, lif, vitamin ve mineral alımını korur
• Sebze, meyve, tam tahıl ve kurubaklagiller gibi besinleri destekler
• Şekerli içecekleri ve enerji yoğun, besleyiciliği düşük ürünleri sınırlar
• Uzun süre uygulanabilecek bir düzen oluşturmayı amaçlar

Fiziksel Aktivitenin Rolü

Fiziksel aktivite enerji harcamasının yanı sıra kardiyovasküler sağlık, kan şekeri kontrolü, kas kütlesi, fonksiyon ve kilo koruma açısından önemlidir.

Aktivite planı kişinin yaşı, eklem sorunları, kalp-damar durumu ve mevcut fiziksel kapasitesine göre oluşturulmalıdır.

Hareketsiz bir kişide başlangıçta küçük ve sürdürülebilir artışlar, bir anda yüksek yoğunluklu egzersize başlamaktan daha uygun olabilir.

Davranışsal Destek Neden Önemlidir?

Kilo yönetiminde yalnızca “ne yenileceğini” bilmek yeterli olmayabilir.

Öğün düzeni, duygusal yeme, çevresel tetikleyiciler, uyku, stres, porsiyon alışkanlıkları ve sürdürülebilir hedefler de tedavinin önemli parçalarıdır.

Gerektiğinde diyetisyen, hekim, psikolog ve fiziksel aktivite konusunda deneyimli sağlık profesyonellerinin birlikte çalışması yararlı olabilir.

Obezite İlaçları Ne Zaman Kullanılır?

Obezite tedavisinde yaşam tarzı düzenlemelerine ek olarak uygun hastalarda ilaç tedavisi değerlendirilebilir.

İlaç seçimi:

• BKİ ve merkezi yağlanma
• Tip 2 diyabet, hipertansiyon ve uyku apnesi gibi eşlik eden hastalıklar
• Daha önce uygulanan tedaviler
• İlacın kontrendikasyonları ve yan etkileri
• Hastanın bireysel hedefleri

gibi faktörlere göre hekim tarafından yapılmalıdır.

Obezite ilaçları reçetesiz veya hekim değerlendirmesi olmadan kullanılmamalıdır.

Obezite Cerrahisi Ne Zaman Değerlendirilir?

Metabolik ve bariatrik cerrahi, obezite tedavisinde yalnızca “son çare” şeklinde değerlendirilmemelidir; uygun hastalarda etkili bir tedavi seçeneği olabilir.

Cerrahi kararı yalnızca BKİ değerine göre verilmez. Hastanın:

• Obezite derecesi
• Tip 2 diyabet ve diğer metabolik hastalıkları
• Daha önceki kilo yönetimi girişimleri
• Cerrahi riski
• Uzun dönem beslenme ve takip uyumu

birlikte değerlendirilir.

Cerrahi sonrasında da uzun dönem beslenme, vitamin-mineral takibi, fiziksel aktivite ve düzenli tıbbi takip gerekir.

Obezite Tedavisinde Diyetisyenin Rolü Nedir?

Diyetisyen, obezite yönetiminde kişinin günlük yaşamına ve sağlık durumuna uygun, sürdürülebilir bir beslenme planı oluşturulmasına yardımcı olabilir.

Diyetisyen desteği yalnızca hazır bir “diyet listesi” vermekten ibaret değildir.

Değerlendirme ve takipte:

• Beslenme alışkanlıklarının analizi
• Enerji ve besin öğesi gereksinimlerinin değerlendirilmesi
• Porsiyon yönetimi
• Öğün planlaması
• Kişiye uygun hedeflerin oluşturulması
• Kilo kaybı sonrası kilo koruma
• İlaç veya cerrahi tedavi alan hastalarda beslenme takibi

yer alabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynakça

1. Academic Hospital. Sağlıklı Kilo Aralıkları ve Obezite Sınıfları
2. World Health Organization. Obesity and Overweight
3. National Institute for Health and Care Excellence. Overweight and Obesity Management