WhatsApp
Kuduz Nedir? Nasıl Bulaşır? Belirtileri ve Kuduz Riskli Temas Sonrası Yapılması Gerekenler
İçindekiler
- Kuduz Nedir?
- Kuduz Nasıl Bulaşır?
- Hangi Temaslar Kuduz Açısından Risklidir?
- Hayvan Isırığı veya Tırmalaması Sonrası Ne Yapılmalı?
- Kuduz Belirtileri Nelerdir?
- Kuduz Belirtileri Ne Zaman Ortaya Çıkar?
- Kuduz Tanısı Nasıl Konur?
- Kuduz Önlenebilir mi?
- Kuduz Temas Sonrası Profilaksisi Nedir?
- Kuduz İmmünglobulini Ne Zaman Kullanılır?
- Hayvanlarda 10 Günlük Gözlem Ne Anlama Gelir?
- Yarasa ve Yaban Hayvanı Temasında Ne Yapılmalı?
- Temas Öncesi Kuduz Aşısı Kimlere Önerilir?
- Sıkça Sorulan Sorular
Kuduz Nedir?
Kuduz, rabies virüsü ve ilişkili lyssavirusların neden olduğu, memelilerden insanlara bulaşabilen viral bir zoonoz hastalıktır.
Virüs sinir sistemi boyunca ilerleyerek beyin ve omuriliği etkiler. Klinik kuduz belirtileri başladıktan sonra hastalık neredeyse her zaman ölümcüldür.
Buna karşılık kuduz, riskli temas sonrasında uygun yara bakımı ve zamanında uygulanan temas sonrası profilaksiyle önlenebilir.
Kuduz Nasıl Bulaşır?
Kuduz virüsü çoğunlukla enfekte bir memelinin tükürüğü aracılığıyla bulaşır.
En önemli bulaş yolları:
- Enfekte hayvanın ısırması
- Deriyi bozan tırmalama
- Enfekte hayvan salyasının açık yara veya hasarlı deriyle teması
- Salyanın göz, ağız veya burun gibi mukozalara teması
- Yarasa ile belirli doğrudan temaslar
olarak sıralanabilir.
İnsan kuduz vakalarının dünya genelindeki büyük çoğunluğu kuduz köpeklerin ısırması veya tırmalamasıyla ilişkilidir.
Enfekte organ veya doku nakli yoluyla bulaş çok nadir olarak bildirilmiştir.
Hangi Temaslar Kuduz Açısından Risklidir?
Dünya Sağlık Örgütü temasları maruziyet derecesine göre sınıflandırmaktadır.
| Temas | Genel WHO Yaklaşımı |
|---|---|
| Kategori I Hayvana dokunmak veya beslemek, sağlam derinin yalanması |
Kuduz maruziyeti kabul edilmez; açık yara yoksa genellikle PEP gerekmez. |
| Kategori II Çıplak derinin hafifçe kemirilmesi, kanamasız küçük çizik veya sıyrık |
Yara bakımı ve kuduz aşısı değerlendirilir. |
| Kategori III Deriyi geçen ısırık veya tırmalama, salyanın açık yara veya mukozaya teması, belirli yarasa temasları |
Yara bakımı, kuduz aşısı ve uygun hastada kuduz immünglobulini/benzeri pasif bağışıklama değerlendirilir. |
Ancak temas sonrası nihai karar yalnızca bu tabloya bakılarak verilmez. Hayvanın türü, davranışı, temasın yeri ve derinliği, hayvanın gözlem veya laboratuvar incelemesine uygunluğu, bölgesel kuduz epidemiyolojisi ve kişinin önceki kuduz aşıları birlikte değerlendirilir.
Hayvan Isırığı veya Tırmalaması Sonrası Ne Yapılmalı?
İlk yapılması gereken işlem yaranın temizlenmesidir.
- Yara mümkün olan en kısa sürede bol akan su ve sabunla en az 15 dakika yıkanmalıdır.
- Varsa uygun bir antiseptik, örneğin povidon iyot kullanılabilir.
- Göz veya ağız gibi mukozalar salyayla temas ettiyse bol suyla yıkanmalıdır.
- Aynı gün sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
- Tetanoz profilaksisi ve bakteriyel yara enfeksiyonu açısından da değerlendirme yapılmalıdır.
Yaranın küçük olması, hayvanın evcil görünmesi veya olayın üzerinden zaman geçmiş olması sağlık kuruluşuna başvurmayı gereksiz hale getirmez.
Kuduz profilaksisi gerekip gerekmediği sağlık profesyonelleri tarafından değerlendirilmelidir.
Kuduz Belirtileri Nelerdir?
Hastalığın ilk belirtileri özgül olmayabilir.
Başlangıç döneminde:
- Ateş
- Baş ağrısı
- Halsizlik ve genel rahatsızlık hissi
- Temas veya ısırık bölgesinde ağrı, yanma, karıncalanma veya anormal his
görülebilir.
Virüs merkezi sinir sistemine ilerlediğinde:
- Ajitasyon
- Bilinç ve davranış değişiklikleri
- Yutma güçlüğü
- Su içmeye çalışırken yutak kaslarında ağrılı spazmlar ve hidrofobi
- Hava akımına karşı aşırı hassasiyet
- Aşırı salya
- Nöbet
- Felç
- Koma
gelişebilir.
Kuduz yalnızca saldırganlık ve “ağızdan köpük gelmesi” şeklinde seyretmez. Bazı vakalarda paralitik kuduz gelişebilir ve kas güçsüzlüğü ile ilerleyici felç ön planda olabilir.
Kuduz Belirtileri Ne Zaman Ortaya Çıkar?
Kuduzun kuluçka süresi çoğunlukla haftalar ile aylar arasındadır ve sıklıkla yaklaşık 2–3 ay civarında bildirilir.
Ancak süre önemli ölçüde değişebilir.
Kuluçka süresini etkileyebilen faktörler arasında:
- Virüsün giriş yeri
- Yaranın derinliği ve sayısı
- Sinir dokusunun yoğun olduğu el, yüz, baş ve boyun gibi bölgelerde temas
- Vücuda giren virüs miktarı
bulunabilir.
Kuduz Tanısı Nasıl Konur?
Kuduz şüphesinde klinik öykü, hayvan teması ve nörolojik bulgular birlikte değerlendirilir.
Klinik kuduzun laboratuvar doğrulamasında duruma göre tükürük, ense bölgesinden deri biyopsisi, beyin omurilik sıvısı ve serum gibi farklı örnekler üzerinde birden fazla yöntem kullanılabilir.
Ancak riskli hayvan teması sonrasında profilaksi kararını vermek için kişinin kuduz belirtileri geliştirmesi veya laboratuvar testinin pozitifleşmesi beklenmez.
Kuduz Önlenebilir mi?
Evet. Kuduzun önlenmesinde en önemli yöntemler:
- Evcil hayvanların kuduz aşılarının düzenli yapılması
- Sahipsiz veya yabani hayvanlarla gereksiz temastan kaçınılması
- Çocuklara güvenli hayvan yaklaşımının öğretilmesi
- Riskli temasta yaranın hemen yıkanması
- Gecikmeden tıbbi risk değerlendirmesi yapılması
- Gerektiğinde kuduz aşısı ve pasif bağışıklama uygulanması
olarak sıralanabilir.
Kuduz Temas Sonrası Profilaksisi Nedir?
Temas sonrası profilaksi (PEP), kuduz virüsünün sinir sistemine ulaşmasını engellemek amacıyla riskli temastan sonra uygulanan koruyucu tedavidir.
Temel bileşenleri:
- Hızlı ve etkili yara temizliği
- Risk değerlendirmesine göre kuduz aşısı
- Gerekli temaslarda kuduz immünglobulini veya uygun pasif bağışıklama ürünü
şeklindedir.
Aşı programı; kişinin daha önce kuduz aşısı olup olmadığına, bağışıklık durumuna ve uygulanan ulusal protokole göre değişebilir.
Bu nedenle kuduz aşısının günleri ve dozu kişisel olarak sağlık kuruluşu tarafından planlanmalıdır.
Kuduz İmmünglobulini Ne Zaman Kullanılır?
Kuduz immünglobulini, daha önce uygun şekilde kuduz aşısı olmamış kişilerde bazı yüksek riskli temaslarda aşıyla birlikte değerlendirilen pasif bağışıklama yöntemidir.
Mümkün olduğunda immünglobulin temas yarasının çevresine ve içine uygulanarak virüsün giriş bölgesinde etkisizleştirilmesine yardımcı olur.
Her hayvan teması immünglobulin gerektirmez ve daha önce kuduz aşısı yapılmış kişilerde yaklaşım farklıdır.
Hayvanlarda 10 Günlük Gözlem Ne Anlama Gelir?
Sağlıklı görünen bir kedi veya köpek insanı ısırdığında veya kuduz açısından riskli başka bir temas oluşturduğunda, hayvan uygun koşullarda ve yetkili birimlerin gözetiminde 10 gün boyunca gözlenebilir.
Bu sürenin bilimsel gerekçesi, köpek ve kedilerin kuduz virüsünü hastalık belirtileri ortaya çıkmadan kısa süre önce tükürüklerinde taşımaya başlayabilmeleridir.
Hayvan 10 günlük süre boyunca tamamen sağlıklı kalırsa temas anında bulaştırıcı olmadığı kabul edilebilir.
Hayvanın kuduz aşısının güncel olması da insan temasının değerlendirilmesini tamamen ortadan kaldırmaz.
Yarasa ve Yaban Hayvanı Temasında Ne Yapılmalı?
Yarasalar, tilkiler ve diğer yaban hayvanları için kedi ve köpeklerde kullanılan standart 10 günlük gözlem yaklaşımı uygulanmaz.
Bu hayvanlarla ısırık, tırmalama veya riskli doğrudan temas durumunda gecikmeden sağlık kuruluşuna başvurulmalı ve temas ayrıntılı olarak değerlendirilmelidir.
Özellikle yarasa temaslarında ısırık izi küçük ve fark edilmesi zor olabileceğinden temasın niteliği önemlidir.
Temas Öncesi Kuduz Aşısı Kimlere Önerilir?
Temas öncesi kuduz profilaksisi toplumdaki herkese rutin olarak uygulanmaz.
Özellikle:
- Kuduz virüsü ile çalışan laboratuvar personeli
- Bazı veterinerler ve hayvan sağlığı çalışanları
- Yaban hayatı ile düzenli çalışan kişiler
- Kuduz riskinin yüksek olduğu ve sağlık hizmetine erişimin kısıtlı olduğu bölgelere belirli seyahatleri yapacak kişiler
için risk değerlendirmesi sonucunda düşünülebilir.
Temas öncesi aşı yapılmış olması, gerçek bir kuduz temasından sonra sağlık kuruluşuna başvurma gerekliliğini ortadan kaldırmaz.
Kuduz Riskli Bir Temas Yaşadıysanız Gecikmeyin
Hayvan ısırığı, deriyi bozan tırmalama veya hayvan salyasının açık yara ya da mukozaya teması sonrasında yaranızı yıkayın ve aynı gün sağlık kuruluşunda değerlendirme yaptırın.
Sıkça Sorulan Sorular
Kaynakça
- Academic Hospital. Kuduz Nedir? Nasıl Bulaşır?
- World Health Organization. Rabies
- World Health Organization. Rabies Vaccinations and Immunization
- Centers for Disease Control and Prevention. Rabies Post-exposure Prophylaxis Guidance
- Centers for Disease Control and Prevention. Management of Animals That Have Exposed People
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Kuduz Profilaksi Rehberi ve Kuduz Profilaksi Algoritması
