Böbrek Yetmezliği Nedir? Belirtileri, Nedenleri, Tanısı ve Tedavisi

Böbrek Yetmezliği Nedir?

Böbrek yetmezliği, böbreklerin vücuttaki atık maddeleri, fazla sıvıyı ve elektrolitleri yeterince düzenleyemeyecek kadar işlev kaybettiği ileri bir klinik durumdur.

Böbrekler yalnızca kanı filtrelemez. Aynı zamanda:

• Vücuttaki sıvı ve tuz dengesini düzenler.
• Potasyum ve asit-baz dengesinin korunmasına katkıda bulunur.
• Kan basıncının düzenlenmesinde rol oynar.
• Kırmızı kan hücrelerinin üretimini destekleyen eritropoietin hormonunu üretir.
• Kemik ve mineral metabolizmasında rol oynar.

Böbrek fonksiyonları ileri derecede azaldığında vücutta atık maddeler ve sıvı birikebilir; potasyum, asit-baz dengesi, kan basıncı, kansızlık ve kemik-mineral metabolizmasıyla ilgili sorunlar gelişebilir.

Akut Böbrek Hasarı ile Kronik Böbrek Hastalığı Arasındaki Fark Nedir?

Akut Böbrek Hasarı

Akut böbrek hasarı (ABH), böbrek fonksiyonlarının saatler veya günler içerisinde ani olarak bozulmasıdır.

Nedenleri arasında:

• Ciddi sıvı kaybı
• Şiddetli enfeksiyon ve sepsis
• Düşük kan basıncı veya dolaşım bozukluğu
• Bazı ilaçlar ve toksik maddeler
• İdrar yollarında tıkanıklık
• Doğrudan böbrek dokusunu etkileyen hastalıklar

bulunabilir.

Akut böbrek hasarının bir bölümü altta yatan nedenin erken tedavisiyle tamamen veya kısmen düzelebilir. Bununla birlikte ağır ABH, kronik böbrek hastalığı gelişme riskini artırabilir.

Kronik Böbrek Hastalığı

Kronik böbrek hastalığı (KBH), böbrek yapısı veya fonksiyonundaki bozukluğun en az üç ay boyunca devam ettiği bir durumdur.

Hastalık yıllar içerisinde yavaş ilerleyebilir ve erken dönemde hiçbir belirti oluşturmayabilir.

Kimler Böbrek Hastalığı Açısından Risk Altındadır?

Böbrek hastalığı açısından risk özellikle şu kişilerde daha yüksektir:

• Diyabeti olanlar
• Hipertansiyonu olanlar
• Kalp ve damar hastalığı bulunanlar
• Ailesinde böbrek hastalığı bulunanlar
• Geçmişte akut böbrek hasarı geçirenler
• Polikistik böbrek hastalığı gibi kalıtsal böbrek hastalığı bulunanlar
• Tekrarlayan böbrek taşı veya idrar yolu tıkanıklığı yaşayanlar
• Böbreği etkileyebilecek sistemik veya otoimmün hastalıkları bulunanlar

Bazı ilaçlar da özellikle uzun süreli, yüksek dozda veya riskli kişilerde kullanıldığında böbrek fonksiyonlarını etkileyebilir.

Örneğin bazı nonsteroid antienflamatuar ağrı kesicilerin (NSAİİ) bilinçsiz veya uzun süreli kullanımı böbrek hasarı riskini artırabilir.

Böbrek Yetmezliğine Yol Açabilecek Hastalıklar Nelerdir?

Kronik böbrek hastalığının birçok nedeni olabilir.

Diyabete Bağlı Böbrek Hastalığı

Uzun süre yüksek seyreden kan şekeri böbreklerdeki küçük damar ve filtreleme yapılarına zarar verebilir. Diyabet, kronik böbrek hastalığının en önemli nedenlerinden biridir.

Hipertansif Böbrek Hastalığı

Kontrolsüz yüksek tansiyon böbrek damarlarına zarar verebilir. Aynı zamanda böbrek hastalığı da hipertansiyonu kötüleştirebilir.

Glomerüler Hastalıklar

Glomerülonefrit ve diğer glomerüler hastalıklar böbreğin filtreleme birimlerini etkileyebilir ve idrarda protein veya kan görülmesine neden olabilir.

Polikistik Böbrek Hastalığı

Polikistik böbrek hastalığı, böbreklerde çok sayıda kistin geliştiği kalıtsal bir hastalıktır ve bazı hastalarda zamanla böbrek fonksiyonlarının azalmasına neden olabilir.

İdrar Yolu Tıkanıklıkları

Prostat büyümesi, taşlar veya diğer yapısal sorunlara bağlı uzun süreli idrar yolu tıkanıklığı böbreklerde kalıcı hasara yol açabilir.

Otoimmün ve Sistemik Hastalıklar

Lupus ve bazı damar iltihapları gibi sistemik hastalıklar böbrekleri etkileyebilir.

Böbrek Yetmezliğinin Belirtileri Nelerdir?

Kronik böbrek hastalığının erken dönemlerinde hiçbir belirti olmayabilir. Bu nedenle risk grubundaki kişilerde laboratuvar kontrolleri önemlidir.

Böbrek fonksiyonu ileri derecede azaldığında şu belirtiler görülebilir:

• Yorgunluk ve halsizlik
• İştahsızlık
• Bulantı veya kusma
• Ayak, ayak bileği veya bacaklarda şişlik
• Nefes darlığı
• Kaşıntı
• Kas krampları
• Uyku bozuklukları
• Dikkat ve konsantrasyon güçlüğü
• İdrar miktarında belirgin azalma veya bazı hastalarda idrar değişiklikleri

görülebilir.

Böbrek Hastalığı Nasıl Teşhis Edilir?

Böbrek hastalığının değerlendirilmesinde hem kan hem de idrar testleri önemlidir.

Temel değerlendirmeler arasında:

• Serum kreatinin düzeyi
• Tahmini glomerüler filtrasyon hızı (eGFR)
• İdrar albümin/kreatinin oranı (UACR)
• Tam idrar analizi
• Elektrolitler
• Hemogram

yer alabilir.

Altta yatan nedene göre ultrasonografi, bağışıklık sistemiyle ilgili kan testleri, genetik testler veya bazı hastalarda böbrek biyopsisi gerekebilir.

eGFR Nedir?

eGFR, böbreklerin kanı ne kadar iyi filtrelediğini tahmin etmek için kullanılan hesaplanmış bir değerdir.

Genellikle serum kreatinin, yaş ve diğer klinik veriler kullanılarak hesaplanır.

Düşük eGFR böbrek fonksiyonunun azaldığını gösterebilir. Ancak tek bir düşük ölçüm her zaman kronik böbrek hastalığı anlamına gelmez.

Kronik böbrek hastalığından söz edebilmek için böbrek hasarı veya fonksiyon bozukluğunun genel olarak en az üç ay devam ettiğinin gösterilmesi gerekir.

eGFR'nin 15 ml/dk/1,73 m²'nin altına düşmesi ileri böbrek fonksiyon kaybını ifade eder; ancak diyalize başlama kararı yalnızca bu sayıya göre verilmez.

İdrarda Albümin Neden Önemlidir?

Sağlıklı böbrekler kandaki albümin adlı proteinin büyük bölümünü idrara geçirmez.

Böbreğin filtreleme yapılarında hasar oluştuğunda albümin idrara geçebilir.

İdrardaki albümin miktarını değerlendirmek için idrar albümin/kreatinin oranı (UACR) kullanılabilir.

Artmış albüminüri:

• Böbrek hasarının erken göstergesi olabilir.
• Böbrek hastalığının ilerleme riskini değerlendirmeye yardımcı olur.
• Kalp-damar hastalığı riskiyle ilişkili olabilir.
• Tedavi seçimini etkileyebilir.

Kronik Böbrek Hastalığı Nasıl Tedavi Edilir?

Tedavinin amacı mümkün olduğunca böbrek fonksiyonunu korumak, hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak ve kalp-damar hastalığı başta olmak üzere komplikasyonları azaltmaktır.

Tedavi hastalığın nedenine ve evresine göre kişiselleştirilir.

Başlıca yaklaşımlar:

• Kan basıncının kontrolü
• Diyabet varsa kan şekeri yönetimi
• Sigaranın bırakılması
• Tuz tüketiminin azaltılması
• Uygun fiziksel aktivite
• Böbreğe zarar verebilecek ilaçların gözden geçirilmesi
• Albümünüri bulunan uygun hastalarda renin-anjiotensin sistemi inhibitörleri
• Uygun kronik böbrek hastalarında SGLT2 inhibitörleri gibi böbrek koruyucu tedaviler
• Kansızlık, potasyum bozuklukları, asidoz ve kemik-mineral bozuklukları gibi komplikasyonların tedavisi

yer alabilir.

Her ilaç her kronik böbrek hastası için uygun değildir. Tedavi eGFR, albüminüri, diyabet, kan basıncı, potasyum düzeyi ve eşlik eden hastalıklara göre planlanmalıdır.

Böbrek Hastalığında Beslenme Nasıl Olmalıdır?

Kronik böbrek hastalığında herkese aynı “böbrek diyeti” uygulanmaz.

Beslenme planı:

• Hastalığın evresine
• Diyaliz durumuna
• Potasyum ve fosfor düzeylerine
• İdrardaki protein miktarına
• Vücut ağırlığı ve beslenme durumuna
• Diyabet ve kalp hastalığı gibi eşlik eden durumlara

göre düzenlenmelidir.

Tuz tüketiminin azaltılması birçok hastada kan basıncı ve sıvı kontrolüne yardımcı olabilir.

Diyaliz Ne Zaman Gerekir?

Diyaliz, böbreklerin yerine getiremediği bazı işlevleri kısmen yerine koymak için kullanılan böbrek replasman tedavisidir.

Başlıca iki yöntem vardır:

• Hemodiyaliz
• Periton diyalizi

Diyalize başlama kararı yalnızca kreatinin veya eGFR değerine göre verilmez.

Diyaliz özellikle:

• Tedaviye dirençli ciddi sıvı yükü
• Tehlikeli potasyum yüksekliği
• Tedaviye rağmen ciddi metabolik asidoz
• Üremiye bağlı ciddi belirtiler veya komplikasyonlar
• Beslenme ve genel durumda ileri bozulma

gibi durumlarda klinik değerlendirmeyle gündeme gelebilir.

Böbrek Nakli Nedir?

Böbrek nakli, böbrek yetmezliği bulunan uygun bir hastaya canlı veya vefat etmiş bir donörden alınan sağlıklı böbreğin cerrahi olarak nakledilmesidir.

Uygun hastalarda çalışan bir böbrek nakli, diyalize kıyasla daha etkili böbrek fonksiyonu ve daha serbest günlük yaşam sağlayabilir.

Ancak böbrek nakli:

• Her hasta için uygun değildir.
• Ameliyat öncesi ayrıntılı değerlendirme gerektirir.
• Nakil sonrası düzenli takip gerektirir.
• Organ reddini önlemek için uzun süreli immünsüpresif ilaç kullanımını gerektirir.

Böbrek Sağlığı Nasıl Korunur?

Böbrek hastalığı riskini azaltmak veya mevcut hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak için:

• Kan basıncını kontrol altında tutmak
• Diyabet varsa kan şekeri kontrolüne dikkat etmek
• Sigara kullanmamak
• Sağlıklı vücut ağırlığını korumak
• Düzenli fiziksel aktivite yapmak
• Aşırı tuz tüketiminden kaçınmak
• Ağrı kesici ve takviye ürünlerini bilinçsiz kullanmamak
• Risk grubundaysa düzenli böbrek fonksiyon kontrolleri yaptırmak

önemlidir.

Özellikle diyabet veya hipertansiyonu bulunan kişilerde yalnızca kreatinin ölçümüyle yetinilmemesi; eGFR ve uygun durumlarda idrar albümin düzeyinin de değerlendirilmesi erken böbrek hasarının saptanmasına yardımcı olabilir.

Hangi Belirtiler Acil Değerlendirme Gerektirir?

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynakça

1. Academic Hospital. Sinsi Hastalık: Böbrek Yetmezliği
2. KDIGO. 2024 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease
3. KDIGO. Acute Kidney Injury and Acute Kidney Disease
4. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Chronic Kidney Disease Tests and Diagnosis
5. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. What Is Kidney Failure?
6. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Choosing a Treatment for Kidney Failure