Alzheimer Hastalığı Nedir? Belirtileri, Evreleri, Tanısı ve Tedavisi

Alzheimer Hastalığı Nedir?

Alzheimer hastalığı, beyinde zaman içerisinde ilerleyici değişikliklere yol açan ve hafıza, düşünme, muhakeme, dil ve günlük yaşam becerilerini etkileyebilen nörodejeneratif bir hastalıktır.

Alzheimer, özellikle ileri yaşlarda görülen demansın en yaygın nedenidir. Hastalık yalnızca unutkanlıktan ibaret değildir; ilerleyen dönemlerde kişinin karar verme, yön bulma, iletişim kurma ve günlük ihtiyaçlarını bağımsız şekilde karşılama becerileri de etkilenebilir.

Alzheimer beyninde beta-amiloid plakları ve tau proteiniyle ilişkili nörofibriler yumaklar gibi karakteristik biyolojik değişiklikler görülür. Bu değişiklikler sinir hücrelerinin işlevini ve birbirleriyle iletişimini bozarak zaman içerisinde nöron kaybına neden olabilir.

Alzheimer ve Demans Arasındaki Fark Nedir?

Demans, hafıza, düşünme, dil, muhakeme veya diğer bilişsel işlevlerde kişinin günlük yaşamını etkileyecek düzeyde bozulmayı tanımlayan genel bir klinik terimdir.

Demansın birçok farklı nedeni olabilir. Alzheimer hastalığının yanı sıra:

• Vasküler demans
• Lewy cisimcikli demans
• Frontotemporal demans
• Parkinson hastalığıyla ilişkili demans
• Birden fazla patolojinin birlikte bulunduğu karma demans

gibi farklı tablolar bulunabilir.

Hafif Bilişsel Bozukluk Nedir?

Hafif bilişsel bozukluk (MCI), kişinin yaşına göre beklenenden daha fazla hafıza veya diğer bilişsel sorunlarının bulunmasına rağmen günlük yaşam aktivitelerini büyük ölçüde bağımsız sürdürebildiği klinik bir durumdur.

MCI bazı kişilerde Alzheimer hastalığının erken klinik aşaması olabilir. Ancak MCI tanısı alan herkes ileride Alzheimer demansı geliştirmez.

Bu nedenle hafif ancak devam eden bilişsel değişikliklerin altında yatan nedenin araştırılması önemlidir.

Alzheimer Belirtileri Nelerdir?

Belirtiler kişiden kişiye değişebilir ve genellikle yavaş başlar.

Hafıza sorunları en sık erken belirtilerden biri olmakla birlikte bazı kişilerde dil, görsel-mekânsal beceriler veya muhakemeyle ilgili sorunlar daha ön planda olabilir.

Yaygın belirtiler arasında:

• Yakın zamanda öğrenilen bilgileri tekrar tekrar unutma
• Aynı soruyu veya hikâyeyi sık tekrarlama
• Randevu ve önemli olayları unutma
• Kelime bulmakta veya konuşmayı takip etmekte güçlük
• Tarih, zaman veya bulunduğu yer konusunda karışıklık
• Tanıdık yerlerde kaybolma
• Planlama ve problem çözmede güçlük
• Para yönetimi gibi karmaşık günlük işlerde zorlanma
• Eşyaları alışılmadık yerlere koyma ve bulamama
• Muhakeme ve karar verme becerisinde bozulma
• Sosyal aktivitelerden geri çekilme
• Kişilik veya davranış değişiklikleri

yer alabilir.

Hastalığın ilerleyen dönemlerinde anksiyete, ajitasyon, uyku bozukluğu, şüphecilik, sanrılar veya başka nöropsikiyatrik belirtiler de gelişebilir.

Alzheimer Evreleri Nelerdir?

Alzheimer hastalığının ilerleme hızı kişiden kişiye değişir. Klinik olarak hastalık genel olarak hafif, orta ve ileri evrelerde değerlendirilebilir.

Hafif Evre

Kişi çoğu günlük işini bağımsız sürdürebilir ancak yakın dönem hafıza sorunları, planlama güçlüğü, kelime bulma problemi, randevuları unutma veya para yönetiminde zorlanma gibi sorunlar ortaya çıkabilir.

Orta Evre

Hafıza kaybı ve kafa karışıklığı artabilir. Kişi giyinme, yemek hazırlama veya kişisel bakım gibi daha karmaşık günlük aktivitelerde yardıma ihtiyaç duyabilir.

Uyku değişiklikleri, huzursuzluk, dolaşma, şüphecilik, sanrı veya davranış değişiklikleri görülebilir.

İleri Evre

İleri aşamada kişi iletişim kurmakta, yürümekte, yemek yemekte ve temel günlük ihtiyaçlarını karşılamakta ciddi güçlük yaşayabilir ve sürekli bakıma ihtiyaç duyabilir.

Alzheimer Risk Faktörleri Nelerdir?

İleri yaş Alzheimer hastalığı için bilinen en önemli risk faktörüdür. Ancak Alzheimer yaşlanmanın kaçınılmaz sonucu değildir.

Riski etkileyebilecek faktörler arasında:

• İleri yaş
• Ailede Alzheimer veya demans öyküsü
• Bazı genetik varyantlar
• Kalp ve damar hastalıklarıyla ilişkili risk faktörleri
• Hipertansiyon
• Diyabet
• Sigara kullanımı
• Fiziksel hareketsizlik
• İşitme kaybı gibi bazı duyusal ve sağlık sorunları

yer alabilir.

Bu risk faktörlerinden bir veya birkaçının bulunması kişinin kesin olarak Alzheimer geliştireceği anlamına gelmez.

Alzheimer Genetik midir?

Genetik faktörler Alzheimer riskinde önemli rol oynayabilir ancak Alzheimer vakalarının büyük bölümünün nedeni tek bir gen değildir.

APOE ε4 gibi bazı genetik varyantlar Alzheimer gelişme riskini artırabilir. Ancak APOE ε4 taşıyan herkes Alzheimer olmaz ve bu varyantı taşımayan kişilerde de hastalık gelişebilir.

Nadir görülen bazı erken başlangıçlı ailesel Alzheimer vakalarında ise:

• APP
• PSEN1
• PSEN2

genlerindeki hastalık yapıcı varyantlar rol oynayabilir.

Alzheimer Tanısı Nasıl Konur?

Unutkanlığı olan her kişide Alzheimer bulunmaz. Depresyon, tiroid hastalıkları, vitamin eksiklikleri, ilaç yan etkileri, uyku bozuklukları, enfeksiyonlar, damar hastalıkları ve başka nörolojik hastalıklar bilişsel sorunlara neden olabilir.

Tanı değerlendirmesinde:

• Hastanın tıbbi öyküsü
• Yakınının gözlemleri
• Günlük yaşam becerilerindeki değişiklikler
• Nörolojik muayene
• Hafıza, dikkat, dil, planlama ve diğer bilişsel alanları değerlendiren testler
• Kan testleri
• Gerekli durumlarda beyin MR veya BT incelemesi

kullanılabilir.

Daha ayrıntılı değerlendirme gereken hastalarda nöropsikolojik testlerden yararlanılabilir.

Alzheimer Biyobelirteçleri Nelerdir?

Günümüzde Alzheimer hastalığıyla ilişkili biyolojik değişiklikleri değerlendirmek için çeşitli biyobelirteç yöntemleri kullanılabilmektedir.

Seçilmiş hastalarda:

• Beyin omurilik sıvısında amiloid ve tau belirteçleri
• Amyloid PET görüntüleme
• Bazı durumlarda tau PET
• Uygun ve doğrulanmış kan bazlı Alzheimer biyobelirteçleri

klinik değerlendirmeye katkı sağlayabilir.

Bu testler her unutkanlık yakınması bulunan kişiye rutin olarak uygulanmaz. Hangi testin gerekli olduğu kişinin yaşı, belirtileri, klinik şüphe ve tedavi planına göre belirlenir.

Alzheimer Tedavisi Nasıldır?

Alzheimer hastalığını tamamen ortadan kaldıran bir tedavi henüz bulunmamaktadır. Ancak günümüzde hem belirtileri kontrol etmeye yönelik ilaçlar hem de uygun erken evre hastalarda hastalığın biyolojik sürecini hedefleyerek ilerleme hızını azaltabilen tedaviler bulunmaktadır.

Tedavi planı hastalığın evresine, belirtilerin türüne, genel sağlık durumuna, kullanılan diğer ilaçlara ve kişinin bireysel özelliklerine göre hazırlanır.

Alzheimer'da Belirtilere Yönelik İlaçlar Nelerdir?

Alzheimer'a bağlı bilişsel belirtilerin yönetiminde bazı hastalarda:

• Donepezil
• Rivastigmin
• Galantamin
• Memantin

gibi ilaçlar kullanılabilir.

Bu ilaçlar Alzheimer'ı iyileştirmez ancak bazı kişilerde bilişsel ve günlük yaşam belirtilerinin geçici olarak daha iyi kontrol edilmesine yardımcı olabilir.

Depresyon, anksiyete, uyku bozukluğu veya ajitasyon gibi nöropsikiyatrik belirtiler geliştiğinde öncelikle altta yatan nedenler ve ilaç dışı yaklaşımlar değerlendirilir. Gereken durumlarda bu belirtilere yönelik ilaçlar hekim tarafından kullanılabilir.

Alzheimer'ın İlerlemesini Yavaşlatan Tedaviler Var mı?

Son yıllarda Alzheimer hastalığının altında yatan biyolojik süreçlerden biri olan beta-amiloidi hedefleyen yeni tedaviler geliştirilmiştir.

Lecanemab ve donanemab, ABD FDA tarafından erken Alzheimer hastalığının belirli aşamalarında kullanılmak üzere onaylanmış anti-amiloid monoklonal antikorlardır.

Bu tedaviler klinik çalışmalarda bazı uygun hastalarda bilişsel ve fonksiyonel gerilemenin hızını azaltmıştır. Ancak:

• Alzheimer hastalığını tamamen iyileştirmezler.
• İleri evre Alzheimer için geliştirilmiş tedaviler değildir.
• Tedavi öncesinde Alzheimer'a bağlı amiloid patolojisinin doğrulanması gerekir.
• Her hasta için uygun değildir.
• Tedavi sırasında düzenli klinik ve MR takibi gerekebilir.

ARIA Nedir?

Anti-amiloid tedavilerde amyloid-related imaging abnormalities (ARIA) adı verilen, beyinde ödem veya küçük kanamalarla ilişkili görüntüleme değişiklikleri görülebilir.

ARIA çoğu zaman belirti vermeyebilir ancak nadiren ciddi veya yaşamı tehdit eden komplikasyonlara yol açabilir. Bu nedenle hasta seçimi, kullanılan diğer ilaçlar ve MR takibi önemlidir.

Alzheimer'da İlaç Dışı Yaklaşımlar Nelerdir?

İlaç dışı yaklaşımlar Alzheimer bakımının önemli bir parçasıdır.

Kişinin durumuna göre:

• Düzenli fiziksel aktivite
• Günlük yaşam rutinlerinin korunması
• Sosyal etkileşimin desteklenmesi
• Zihinsel olarak uyarıcı aktiviteler
• Uyku düzeninin desteklenmesi
• Görme ve işitme sorunlarının düzeltilmesi
• Ev ortamının güvenli hale getirilmesi
• Bakım veren kişinin eğitimi ve desteklenmesi

gibi uygulamalar yaşam kalitesini ve günlük işlevselliği destekleyebilir.

Alzheimer Riski Azaltılabilir mi?

Alzheimer hastalığını kesin olarak önleyen tek bir yöntem bulunmamaktadır.

Bununla birlikte beyin ve kalp-damar sağlığını korumaya yönelik bazı alışkanlıklar genel bilişsel sağlık açısından yararlı olabilir:

• Düzenli fiziksel aktivite
• Kan basıncının kontrolü
• Diyabetin uygun şekilde yönetilmesi
• Sigara kullanılmaması
• Sağlıklı ve dengeli beslenme
• Sosyal olarak aktif kalma
• İşitme kaybı gibi düzeltilebilir sorunların değerlendirilmesi

önerilebilir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Günlük hayatı etkilemeye başlayan unutkanlık veya bilişsel değişikliklerin yalnızca yaşlanmaya bağlanmaması gerekir.

Özellikle:

• Aynı soruları sürekli tekrarlama
• Tanıdık yerlerde kaybolma
• Para veya ilaç yönetiminde yeni başlayan güçlük
• Belirgin kişilik veya davranış değişikliği
• Kelime bulmada giderek artan güçlük
• Günlük yaşam becerilerinde belirgin bozulma

varsa nörolojik değerlendirme uygun olabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynakça

1. Academic Hospital. Alzheimer Hastalığı Nedir? Belirtileri Nelerdir? Tedavisi Nasıldır?
2. National Institute on Aging. What Is Alzheimer's Disease?
3. National Institute on Aging. How Is Alzheimer's Disease Diagnosed?
4. National Institute on Aging. How Is Alzheimer's Disease Treated?
5. National Institute on Aging. Alzheimer's Disease Genetics Fact Sheet
6. U.S. Food and Drug Administration. FDA Approves Donanemab for Alzheimer's Disease